Księgi metrykalne przechowywane
w Archiwum Głównym Akt Dawnych

Księgi metrykalne (czyli księgi ewidencji ludności prowadzone dla określonej jednostki terytorialnej: parafii, gminy wyznaniowej) przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych mają specyficzny charakter. Są to bowiem księgi pochodzące z terenów przedwojennej Małopolski Wschodniej i Wołynia umownie nazywane zabużańskimi. Obejmują one następujące wyznania religijne: rzymskokatolickie, greckokatolickie, mojżeszowe oraz ewangelickie i prawosławne.

Wszystkie te księgi zgrupowane w ośmiu odrębnych zespołach są nabytkiem AGAD z okresu powojennego. Po II wojnie światowej tereny, o których mowa, włączone zostały do ZSRR, a księgi metrykalne dotyczące tamtejszej ludności, które różnymi drogami znalazły się w Polsce, zaczęło gromadzić Archiwum Akt Stanu Cywilnego przy Ministerstwie Administracji Publicznej. W 1950 roku, w związku z likwidacją tegoż ministerstwa i podlegającego mu archiwum akta zostały przekazane do Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa - Śródmieście. Stąd księgi, od zamknięcia których minęło 100 lat, przekazywano stopniowo do AGAD-u, uznanego w 1966 roku za instytucję centralną właściwą dla gromadzenia dokumentacji kościelnej z terenów tzw. zabużańskich. Księgi metrykalne, od zamknięcia których nie minęło jeszcze 100 lat pozostawały w Urzędzie Stanu Cywilnego. Taki system obowiązuje w dalszym ciągu (podstawa prawna Dziennik Ustaw nr 36/1986 poz.180 "Prawo o aktach stanu cywilnego", z późn. zm.).

W rzeczywistości precyzyjny podział i rozdział akt okazał się niemożliwy do przeprowadzenia, ponieważ księgi obejmowały często wiele roczników. Niejednokrotnie księgi, których początek przekroczył wymaganą granicę chronologiczną, kończyły się na latach dużo późniejszych, a więc nie kwalifikujących się do przekazania do AGAD. Dlatego w archiwum spotkać można również akta, w których wpisy dochodzą 1945 r.

Na początku lat 80 XX w. USC Warszawa - Śródmieście przekazał do AGAD wszystkie księgi obrządku greckokatolickiego znajdujące się w jego zasobie. W roku 1993 zasób ksiąg metrykalnych z terenów zabużańskich przechowywanych w AGAD zasilił dodatkowo dopływ akt zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Przemyślu, a pochodzących z terenów obecnej Ukrainy.

Na księgi metrykalne sporządzane w celu rejestracji ludności z danego terenu składają się księgi urodzeń, ślubów i zgonów. Formy ksiąg są różne - albo są to oddzielnie sporządzane księgi dla każdej parafii lub obejmujące wpisy z kilku. Podzielone na działy przeznaczone na odpowiednie wpisy jednego rodzaju (dotyczące jedynie chrztów, zaślubin czy zgonów); albo jako oddzielne księgi dla każdego z rodzajów wpisów. Ponadto w zespołach ksiąg metrykalnych znajdują się, chociaż w znacznie już mniejszej ilości, indeksy osobowe sporządzane do tychże ksiąg, ksiągi konfirmacji (wyznania ewangelickiego).

Księgi metrykalne urodzeń, ślubów i zgonów poszczególnych wyznań posiadają podobną formę. Poza niedużą ilością ksiąg opisowych (księgi najstarsze) są to zazwyczaj drukowane formularze zawierające takie same rubryki, a różnice dotyczą zasadniczo jedynie kwestii specyficznych dla danego wyznania (np. obrzezania w wyznaniu mojżeszowym).

Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego przechowywane w AGAD zgrupowane zostały w trzech zespołach:

• Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego z archidiecezji lwowskiej, pochodzą z lat: 1604 - 1945, obejmują 1823 jednostki archiwalne;
• Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego z diecezji łuckiej i wileńskiej, 991 jednostek archiwalnych z lat 1799-1905, w tym 87 ksiąg tzw. "ekstraktów" czyli kopii ksiąg przechowywanych w kurii diecezjalnej (obejmują lata 1827-1864);
• Księgi metrykalne wyznania rzymskokatolickiego z diecezji przemyskiej, 68 jednostek z lat: 1590, 1600-1943.

Wpisy do ksiąg prowadzone były w języku polskim, rosyjskim i łacińskim. Księgi urodzonych podzielone są na rubryki zawierające następujące informacje: dokładne daty urodzin i chrztu dziecka, imię, płeć, status, imiona i nazwiska rodziców, miejsce ich zamieszkania; imiona i nazwiska rodziców chrzestnych i ich zawody.

W księgach zaślubin zawierających informacje na temat nowożeńców rubryki formularzy obejmują: ich imiona, nazwiska, wyznanie, wiek, stan cywilny, adresy zamieszkania; także rodziców i świadków - imiona, nazwiska, zawód. W księgach zgonów formularze składają się z rubryk dotyczących dokładnej daty zgonu, miejsca zamieszkania, imienia, nazwiska zmarłego, wyznania, płci, wieku, rodzaju choroby i przyczyny śmierci.

Księgi metrykalne wyznania greckokatolickiego obejmują lata 1728-1944. Składają się na nie 417 jednostki archiwalne pochodzące z archidiecezji lwowskiej, diecezji przemyskiej i diecezji stanisławowskiej (zostały zewidencjonowane łącznie). Księgi prowadzono według reguł obowiązujących w kościele katolickim, dlatego metryki sporządzano na takich samych formularzach. Pomimo protestów duchowieństwa unickiego obowiązywał język łaciński. Dopiero w księgach z okresu międzywojennego przeważa język ukraiński. Można spotkać w nich również wpisy w języku polskim.

Księgi metrykalne wyznania mojżeszowego przechowywane w AGAD pochodzą z lat 1814-1939 i obejmują 2516 jednostki archiwalne. Wszystkie te księgi sporządzone zostały przez gminy leżące w przedwojennej Galicji Wschodniej w granicach 34 powiatów politycznych. Najstarsze z ksiąg mojżeszowych mają uproszczonąformę i zawierają tylko najważniejsze informacje. Natomiast późniejsze były prowadzone według schematu ustalonego urzędowo - bardziej rozbudowane formularze zbliżone do formularzy rzymskokatolickich, które po ręcznych poprawach uwzględniających specyfikę wyznania mojżeszowego (dotyczące obrządku obrzezania), wykorzystywane były czasem w księgach gmin żydowskich. Prowadzone były zazwyczaj w języku niemieckim, ale także i polskim.

Również formularze ksiąg metrykalnych Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania, pochodzące z terenów województw: krakowskiego, lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego (z lat 1767-1939) i stanowiące 255 jednostek archiwalnych , nie różniły się w zasadniczy sposób od ksiąg poprzednio omówionych wyznań. Sporządzane były na ogół w języku niemieckim.

Księgi metrykalne Kościoła Ewangelicko Augsburskiego z terenów zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego (wschodnich województw II Rzeczypospolitej) to 202 jednostek archiwalnych z lat 1790-1940. W zespole tym zewidencjonowano również księgi konfirmacji parafii ewangelickiej Wilno z lat 1825 - 1940 (innych dokumentów z tych terenów AGAD nie przechowuje) oraz księgi z Wiłkowyszek (1843-1890) leżących w okręgu Kalwaria i Windawy w Kurlandii (1833-1891).

W AGAD przechowywane są również księgi metrykalne parafii wyznania prawosławnego z diecezji łuckiej z lat 1823-1883, 1899-1905, obejmujące 14 jednostek archiwalnych pochodzących z terenów Wołynia i Polesia.

Niestety znaczna część zasobu ksiąg metrykalnych przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych jest w złym stanie: akta są podarte, poprute, mają naderwane lub pozrywane obwoluty, zatartą oryginalną paginację lub foliację. Występują także uszkodzenia biologiczne. Korzystający powinni liczyć się z bardzo różnym stanem ilościowy ksiąg dla poszczególnych parafii i gmin i niejednokrotnie brak ciągłości chronologicznej. Udostępniane są tylko mikrofilmy, a oryginały tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy nie ma mikrofilmu.

Opracowanie: mgr Monika Michalska, oddział II