Przedmiotem niniejszego inwentarza są akta urzędów parafialnych funkcjonujących w granicach diecezji łuckiej, której dzieje sięgają początków XV w. W dniu 13 II 1375 r. papież Grzegorz XI w bulli Debitum pastoralis ofiicii zatwierdził metropolię łacińską w Haliczu; podporządkowano jej biskupstwa w Przemyślu, Chełmie, Włodzimierzu, Kamieńcu i Kijowie. W początkach XV w. nastąpiła reorganizacja hierarchii kościelnej na Wołyniu. Istniały tu dwa duże miasta: Włodzimierz i Łuck. Diecezja włodzimierska znalazła się w kręgu separatystycznych dążeń księcia litewskiego Witolda, pragnącego utworzyć dla Litwy osobną metropolię, obejmującą także Wołyń. Dlatego też, w 1404 r. z inicjatywy dworu polskiego z części dawnej diecezji włodzimierskiej utworzone zostało biskupstwo łuckie. O ile biskupstwo włodzimierskie ciążyło ku metropolii gnieźnieńskiej, o tyle diecezja łucka skłonna była uznać zwierzchnictwo Lwowa. Osobnej diecezji łuckiej nie dało się jednak utrzymać. Obie diecezje zostały ponownie połączone; przeniesiono jedynie stolicę z Włodzimierza do Łucka. Biskupstwo to przez dłuższy czas wzbraniało się przed uznaniem zwierzchnictwa metropolitalnego Lwowa i zabiegało o przyjęcie do gnieźnieńskiej prowincji kościelnej. W 1412 r. antypapież Jan XXIII wystawił akt ustanawiający Lwów stolicą metropolii. Arcybiskupstwu lwowskiemu podporządkowane zostały wszystkie biskupstwa łacińskie istniejące na Rusi, a więc także łuckie. Spór o przynależność kościelną tej diecezji pozostał praktycznie nie rozstrzygnięty. W 1564 r. biskup łucki nie zjawił się na synodzie prowincjonalnym lwowskim, manifestując tym niejako nierozerwalne związki z Gnieznem . Diecezje metropolii lwowskiej pod koniec XVI stulecia podzielone zostały na dekanaty, grupujące kilka lub kilkanaście parafii. W diecezji łuckiej dokonał tego biskup Bernard Maciejowski (1589 r.). Diecezja podzielona została na 3 dekanaty. Dziekani czuwali nad funkcjonowaniem organizacji kościelnej w dekanacie i wizytowali podległe sobie miasta i wsie parafialne. Około 1650 r. w diecezji łuckiej było już 14 dekanatów i około160 parafii. Kolejna reorganizacja Kościoła na omawianym terenie nastąpiła dopiero w początkach XVIII w. W 1726 r. na synodzie diecezjalnym zwołanym z inicjatywy biskupa Stefana Bogusława Rupniewskiego diecezja łucka podzielona została na 2 archidiakonaty (łucki i brzeski). Dokonano także rozgraniczenia 188 parafii i 14 dekanatów. W 1772 r. w diecezji łuckiej były 2 archidiakonaty, 14 (lub 16) dekanatów oraz 221 (lub 223) parafii . Poważny wyłom w ustalonej strukturze diecezjalnej spowodował pierwszy rozbiór Polski. Cząstka diecezji łuckiej (10 parafii) została przyłączona do archidiecezji lwowskiej, która znalazła się w granicach Austrii . Zabiegi zmierzające do zmiany struktury organizacyjnej diecezji polskich i dostosowanie ich do nowych granic państwa polskiego podjął Sejm Czteroletni, który zaprojektował m. in. podział diecezji najbardziej rozległych i liczących najwięcej parafii. Od diecezji łuckiej planowano oderwać województwo bracławskie na Ukrainie i włączyć je do diecezji kamienieckiej. Sejm grodzieński w konstytucji z 1793 r. ustalił zasady hierarchii kościelnej w Polsce, która miała składać się z arcybiskupstwa-metropolii w Krakowie oraz 8 diecezji (w tym także łuckiej). Plany te przekreśliła całkowita utrata niepodległości w 1795 r. . Podjęte po upadku państwa polskiego decyzje związane z działalnością Kościoła rzymskokatolickiego realizowały państwa zaborcze. Granice rozbiorów poprzecinały w sposób sztuczny polskie struktury kościelne. Już w 1782 r. cesarzowa Katarzyna II ustanowiła rzymskokatolickie arcybiskupstwo mohylowskie, które zostało erygowane na podstawie papieskiej bulii z 15 IV 1783 r. Po trzecim rozbiorze diecezja łucka, włączona została do carskiej Rosji (tzw. ziemie zabrane), z wyjątkiem 47 parafii oderwanych przez Austrię i przyłączonych do archidiecezji lwowskiej. Biskupstwo łuckie początkowo podzielone zostało na trzy części, a następnie wraz z innymi całkowicie zniesione (1795 r.). W ich miejsce powołano nowe biskupstwa: inflanckie, pińskie i latyczowskie. Po śmierci Katarzyny II cesarz Paweł I ukazem z 28 IV/5 V 1798 r. zniósł wszystkie utworzone przez jego matkę diecezje i przywrócił do życia dawne biskupstwa. Na polecenie papież Piusa VI zorganizowana została ostatecznie metropolia mohylewska, której granice pokrywały się odtąd z politycznymi granicami imperium rosyjskiego. Arcybiskupstwu podporządkowano wszystkie diecezje wschodnie, włączone do cesarstwa; diecezję łucką połączono unią personalną aeque principaliter z żytomierską. Zmianom tym nadała sankcję kanoniczną papieska bulla Maximis undique praessi calamitatibus z listopada 1798 r. Ogniwem pośrednim między Stolicą Apostolską a Kościołem katolickim w Rosji było Kolegium Duchowne Rzymskokatolickie ustanowione przez Aleksandra I dekretem z 1801 r. Diecezja łucko-żytomierska stanowiła w rzeczywistości dwie równorzędne diecezje z odrębnymi kapitułami, katedrami, konsystorzem, seminariami duchownymi i terytorium; wspólny był jedynie biskup ordynariusz. Diecezja został zacieśniona do granic guberni wołyńskiej. Biskupstwo zyskało 8 parafii zabużańskich z diecezji chełmskiej (dekanat lubomelski), straciło natomiast 35 parafii na rzecz diecezji mińskiej, 30 parafii włączonych do diecezji wileńskiej, 47 parafii, które zaanektowała Austria oraz 44 parafie na rzecz diecezji wigierskiej (zabór pruski).

W 1804 r. w diecezji łucko-żytomierskiej było 83 parafie; w 1834 r. – 87 parafii zgrupowanych w 12 dekanatach. Po uregulowaniu terytorialnej organizacji Kościoła w Rosji w 1798 r. nastąpił długotrwały okres stabilizacji. Poważne zmiany nastąpiły dopiero po podpisaniu konkordatu, zawartego między Rosją a Stolicą Apostolską 3 VIII 1847 r. Na mocy tego porozumienia oraz bulli papieskiej Piusa IX z 3 VII 1848 r. diecezja łucka i żytomierska, obejmowała odtąd gubernię wołyńską i kijowską, którą utraciła w 1798 r. W 1866 r. do diecezji łucko-żytomierskiej przyłączono tereny zlikwidowanej diecezji kamienieckiej. Po tych zmianach w omawianej diecezji było 17 dekanatów i 172 parafie.

Parafia stanowiła podstawową i najniższą w hierarchii urzędów jednostkę administracyjną w strukturze organizacyjnej Kościoła rzymskokatolickiego, wykonując jednocześnie zasadniczą pracę duszpasterską na terenie diecezji. Sprawy funkcjonowania parafii katolickich w Rosji normowały przepisy wydane przez Katarzynę II w 1769 r. (Ordinatio Ecclesiae Romanae Petropolitanae). Po roku 1772 przepisy te zostały rozciągnięte na ziemie zabrane Polsce w trzech kolejnych rozbiorach. W 1798 r. ukazał się tzw. „Regulament dla kościołów i klasztorów katolickich w Imperium Rosyjskim” wydany przez Pawła I, który normował udział księży zakonnych w duszpasterstwie (na terenie ziem zabranych znaczna część parafii byłą administrowana przez zakony). Tworzenie nowych placówek duszpasterskich i ich obsada pozostawały początkowo w całkowitej zależności od biskupa. Dlatego też, na początku XIX w. postępowała rozbudowa sieci parafialnej na omawianym terenie. Czynnikiem sprzyjającym tworzeniu nowych placówek duszpasterskich było przede wszystkim polskie ziemiaństwo oraz wspólnoty parafialne. Proces ten zahamowały powstania narodowe. Upaństwowiony został majątek ziemski należący do duchowieństwa, następowały kasaty klasztorów; ukaz Mikołaja I z 26 VIII/7 IX 1833 r. polecał chrzcić dzieci z małżeństw mieszanych w cerkwi prawosławnej. Ukazem z 15/27 XII 1843 r. cesarz prawie całkowicie uzależnił obsadę parafii od administracji państwowej. Trudną sytuację katolików złagodził nieco konkordat zawarty z między Rosją a Stolicą Apostolską w 1847 r. (obsada parafii przez biskupów, po uzgodnieniu z władzami państwowymi). Obowiązywał on jednak tylko do 1866 r. Po powstaniu styczniowym 1863 r. na Kościół rzymskokatolicki w Rosji spadły fale represji. Kasata parafii katolickich była formą represji za udział w powstaniu ludności i księży. W diecezji łuckiej i żytomierskiej w latach 1860-1905 zlikwidowano 39 parafii; nieznana jest liczba skasowanych filii i kaplic. Dopiero ukaz tolerancyjny z 1905 r. wstrzymał ten proceder i nakazał „rozpieczętowanie” domów modlitw z wyjątkiem tych, które nie spełniały wymogów ustawy budowlanej. Jednak rewindykacja objęła tylko te obiekty, które pozostały zamknięte i przeznaczone na zniszczenie.

Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości ustalone ostatecznie w latach 1919-1923 granice polityczne odrodzonego państwa nie pokrywały się z granicami polskich diecezji. Z archidiecezji mohylowskiej w skład Rzeczypospolitej weszła diecezja łucka; jednak jej część żytomierska pozostała w ZSRR. Diecezja łucka została włączona do metropolii lwowskiej. Na jej czele stał do 1925 r. biskup Ignacy Dubowski; po jego rezygnacji zaś – biskup Adolf Piotr Szelążek. 10 II 1925 r. podpisany został konkordat z Watykanem, na podstawie którego usankcjonowano podział terytorialny Kościoła w Polsce. Konkordat zaręczał Kościołowi pełną wolność w wykonywaniu jurysdykcji oraz swobodną administrację jego sprawami i majątkiem; duchownym i wiernym zapewniał niczym nie skrępowane kontakty ze Stolicą Apostolską. Organizacja wewnętrzna diecezji nie uległa większym zmianom w stosunku do okresu poprzedniego. Każda z diecezji otrzymała ponadto swojego sufragana. W związku z wprowadzeniem nowego kodeksu prawa kanonicznego nastąpiły niewielkie zmiany w strukturze kurii biskupiej. Zanikła instytucja konsystorza generalnego. Odtąd urząd biskupi nazywany był we wszystkich diecezjach kurią biskupią lub diecezjalną i dzielił się na dwa wydziały: administracyjny i sądowy.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego dał się zauważyć znaczny wzrost liczby parafii; dzielono parafie rozległe terytorialnie i bardzo liczne, powoływano nowe placówki duszpasterskie. Duży przyrost parafii spowodowany był również rewindykacjami kościołów, zabranych przez władze zaborcze. W 1926 r. w diecezji łuckiej było 95 parafii; w 1935 r. 130 parafii w 13 dekanatach , w 1938 r. – już 138. Tak duży przyrost liczby parafii można tłumaczyć licznymi rewindykacjami kościołów od wyznawców prawosławia, zabranych katolikom przez władze carskie i oddanych Cerkwi . Odradzającą się strukturę Kościoła rzymskokatolickiego przerwał wybuch II wojny światowej. 17 IX 1939 r. Armia Sowiecka dokonała agresji na wschodnie obszary Rzeczypospolitej. W granicach ZSRR znalazły się parafie oraz diecezje metropolii lwowskiej. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej całe dawne obszary państwa polskiego sprzed 1 IX 1939 r. znalazły się pod okupacją niemiecką. Cała diecezja łucka i część diecezji pińskiej weszły do tzw. Komisariatu Rzeszy Ukraina (ok. 250 parafii).

Po zakończeniu wojny w 1945 r. nastąpiły poważne zmiany w zakresie organizacji kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, co wiązało się ze zmianami granic państwa. Diecezja łucka znalazła się poza jego granicami.

Przez cały okres istnienia przy kościołach parafialnych funkcjonowały kancelarie, których zadaniem było koordynowanie różnorodnej działalności parafii, gromadzenie wszelkiej dokumentacji wytworzonej przez jej administratorów, prowadzenie i zabezpieczenie ksiąg metrykalnych, korespondowanie z władzami duchownymi i świeckimi, sporządzanie protokołów czynności urzędu parafialnego oraz protokołów przedślubnych. (Odnośnie funkcjonowania kancelarii parafialnych na przestrzeni wieku – patrz: D. Lewandowska, Wstęp do inwentarza zespołu: Akta parafii wyznania rzymskokatolickiego z archidiecezji lwowskiej, AGAD, 2001.)