Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
Kościół Ewangelicko – Augsburski w Rosji i ziemiach polskich zajętych przez nią w wyniku rozbiorów traktowany był jako „wyznanie obce”. Jego sytuację prawną w Cesarstwie uregulowała ustawa „dla wyznań obcych” (ogłoszona w 1896 r. w Swodzie Zakonow Rossijskoj Impierii t. XI, ks. II , roz. I , art. 252 – 893)
W Królestwie Polskim obowiązywała, nie odbiegająca od niej treściowo, „Ustawa dla Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Królestwie Polskim” z dnia 8/20 II 1849 r. (ogłoszona w Dzienniku Praw t. 42/1849 s. 4 – 239). W odróżnieniu od prawa pruskiego i austriackiego ustawa rosyjska regulowała zarówno stosunek państwa do kościoła, jak i autonomiczny ustrój kościelny. Konsystorz Ewangelicko – Augsburski na terenach wcielonych do Rosji był władzą publiczną, w sprawach administracyjnych podlegał Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, a w sprawach sądowych Rządzącemu Senatowi. Terytorialnie Kościół Ewangelicko - Augsburski dzielił się na okręgi konsystorskie z konsystorzami na czele. Konsystorz generalny zachodnich guberni Cesarstwa miał siedzibę w Petersburgu. Bezpośrednio podlegały mu zbory z terenu Wołynia, wszystkie inne konsystorzowi kurlandzkiemu w Mitawie.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nadal obowiązywała rosyjska ustawa dla Królestwa, z poprawkami (zmiana dotyczyła art. 152-162 ustawy z 1849 r. tzw. lex Bobek – od nazwiska wnioskodawcy Pawła Bobka; ogłoszona w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej nr 32/1922, poz. 237). W miejsce przepisów ustawy z 1849 r. traktujących o synodzie generalnym, jako o stałej instytucji ustrojowej, nowela wprowadziła przepisy o „synodzie konstytucyjnym” jako instytucji nadzwyczajnej i jednorazowej o specjalnych zadaniach, a głównie takim, że „Synod Konstytucyjny ma za zadanie przede wszystkim nadanie Kościołowi Ewangelicko – Augsburskiemu w Polsce nowego „Statutu Organizacyjnego” oraz wypracowanie i zaprojektowanie sposobów uzgodnienia obowiązującego ustawodawstwa i położenia prawnego tego Kościoła z art. 115 Konstytucji Rzeczypospolitej”.
Konsystorz w Warszawie przejął pod zarząd duchowny wszystkie gminy (zbory) ewangelickie z województw wschodnich II Rzeczypospolitej ( dekret Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 31 X 1921) oraz zbory ziemi wileńskiej (dekret tegoż Ministerstwa z 19 V 1922 r.).
Synod konstytucyjny Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego odbył się w l. 1922 – 1923 i uchwalił projekt nowej ustawy i wewnętrznego statutu kościoła.
Najwyższą władzą kościelną był kolegialny konsystorz złożony ze świeckich i duchownych.. Prezesa i wiceprezesa (duchownego z tytułem generalnego superintendenta) mianował Prezydent R. P. /dawniej cesarz rosyjski/. Pozostałych członków konsystorza Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wszyscy duchowni ewangeliccy składali przysięgę państwową. Zwierzchnictwo kościelne nad gminami województw wschodnich sprawował Konsystorz Ewangelicko – Augsburski w Warszawie.
Utrzymano podział na osiem superintendentur (wprowadzony decyzją Rady Państwa Cesarstwa Rosyjskiego z 7 V 1901 r.). W odrodzonej Polsce były to superintendentury: warszawska, kaliska, augustowska, piotrkowska, płocka, północno-wschodnia, śląska i poznańsko - pomorska.
Organizacyjnie zbory z terenu dawnego zaboru rosyjskiego należały do superintendentury północno – wschodniej z siedzibą w Lublinie.
Ostateczne uregulowania przyniósł dekret Prezydenta R. P. z 25 XI 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego (ogłoszony w Dzienniku Urzędowym R. P. nr 88 z 27 XI 1936) wraz z rozporządzeniem Rady Ministrów z 17 XII 1936 o uznaniu Zasadniczego Prawa Wewnętrznego Kościoła Ewangelicko - Augsburskiego w R. P.
W nowym podziale na dziesięć diecezji zbory dawnej superintendentury północno – wschodniej znalazły się w diecezjach: wołyńskiej, wileńskiej i lubelskiej.
Akta gmin Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego zachowane w AGAD stanowią tylko niewielką część dokumentów wytwarzanych w kancelariach gminnych. Akta (w tym i księgi metrykalne) prowadzone były przez pastorów. Księgi sporządzane były w dwóch egzemplarzach. Pierwszy pozostawał w kancelarii gminy, drugi (często w formie wypisów) przekazywany był do archiwum przy konsystorzu generalnym. Wojenne losy akt po gminach ewangelickich nie są właściwie znane. Nie wiadomo, jak trafiły do USC Warszawa Śródmieście. Stamtąd w 1964 roku przekazana została do AGAD pierwsza partia tych akt. Zostały zewidencjonowane w 1967 roku – łącznie księgi metrykalne i inne akta gminne obu kościołów ewangelickich (Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania z Małopolski Wschodniej i Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego z Wołynia). Z tego zbioru w pierwszej kolejności wyłączone zostały księgi metrykalne, stanowiące obecnie oddzielne zespoły. Akta pozostawały we wspólnej ewidencji. Ostatecznie zostały rozdzielone w 2002 roku.
W zespole można wyróżnić dwie kategorie akt. Pierwsza z nich to akta wytworzone przez gminy – protokoły posiedzeń kolegiów kościelnych, wykazy majątków, księgi aktowe urodzeń i zgonów, wyciągi z ksiąg metrykalnych, świadectwa zapowiedzi przedślubnych, sprawy dotyczące funkcjonowania gmin, remontów kościołów, utrzymania placówek gminnych (domy dla wdów i sierot) odpisy z ksiąg metrykalnych urodzeń, ślubów i zgonów (nieodebrane przez zainteresowanych), kopie pism wysyłanych do konsystorza i otrzymywanych przez gminy.
Druga grupa to akta luźne, które pierwotnie związane były z konkretnymi sprawami załatwianymi w gminie czy konsystorzu, a z czasem uległy rozproszeniu. Część z nich, prawdopodobnie w archiwum konsystorza, została uporządkowana (ułożona alfabetycznie) i przypisana do gmin, do których były kierowane, lub z których wyszły.
Są to wypisy z ksiąg metrykalnych różnych wyznań (składane np. przy zmianie wyznania czy staraniach o zgodę na małżeństwo międzywyznaniowe), pisma rozwodowe, pisma o uznanie za legalne dzieci pozamałżeńskich itp. Obecnie ich wartość archiwalna jest niewielka.
W zespole dominują akta gmin diecezji wołyńskiej (Dubno, Łuck, Rożyszcze, Równe Wołyńskie, Włodzimierz Wołyński), ponadto z diecezji lubelskiej (Neudorf) i wileńskiej (Grodno, Wilno).
W zbiorze akt przechowywanym w AGAD znalazły się również akta gminy Mariampol (filiał Wiłkowyszki), która w okresie międzywojennym znalazła się poza granicami Polski (wcześniej była to gubernia suwalska; obecnie Litwa) oraz akta z gminy Liepkalne - Linden, w Kurlandii (obecnie Łotwa).
Zespół nie jest zmikrofilmowany.
Nie udostępnia się w żadnej postaci do osobistego wglądu ksiąg od których zamknięcia nie upłynęło jeszcze 100 lat [Prawo o aktach stanu cywilnego z dnia 29.09.1986 (z późn. zm.), Dz. U. nr 161 (2004), poz. 1688, art. 25; Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie szczegółowych zasad sporządzania aktów stanu cywilnego .... z dnia 26.10.1998 (z późn. zm.), Dz. U. nr 92 (1999), poz. 1058, par. 28].
Prawa własności należą do Skarbu Państwa. Reprodukowanie jest możliwe po uzyskaniu zgody Archiwum Głównego Akt Dawnych. W tych sprawach należy kontaktować się z Kierownikiem oddziału informacji i udostępniania AGAD.
AGAD, A. Gm. KE-A
Jak wyżej wspomniano, dokumentacja wyznań ewangelickich została uporządkowana roboczo w AGAD w 1967 r. przez W. Maciejewską. W 1996 roku M. Kośka wydzieliła zespoły ksiąg metrykalnych i sporządziła kolejno ich inwentarze. W 2002 roku został opracowany inwentarz akt gmin Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania. Układ inwentarza akt kościoła ewangelicko-augsburskiego oparty został na podziale administracyjnym tego kościoła z okresu międzywojennego.
Na początku inwentarza zostały umieszczone, najliczniej zachowane, akta gmin z diecezji wołyńskiej (nr 1 – 20), dalej diecezji lubelskiej (nr 21) i wileńskiej (nr 22 – 32). Na końcu inwentarza znajdują się dokumenty z gmin, które w okresie międzywojennym znajdowały się poza granicami Polski: Mariampola - filiału Wiłkowyszki (nr 33 – 38) i Liepkalne – Linden w Kurlandii (nr 39) oraz pojedyncze dokumenty z różnych gmin (nr 40).
"Archiwum Zabużańskie" Urzędu Stanu Cywilnego Warszawa Śródmieście przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi, od których zamknięcia upłynęło 100 lat.
Akta znania urodzeń i chrztów gminy Dubno [zeznania swiadków potwierdzajacych fakt narodzenia i ochrzczenia różnych osób; załączony rejestr alfabetyczny osób, których urodzenie zostało potwierdzone]
akta zniszczone; podane daty sa datami sporządzenia zeznań - obejmują urodzonych w końcu XIX i na poczatku XX wieku; akta numerowane - 1926 r. - 154 pozycje (brak nr 17-20), rok 1927 - 91 pozycji; Dubno pierwotnie należało do gminy Łuck, następnie (od 1902 r.) tworzyło oddzielną gminę wespół z Równem. W II Rzeczypospolitej samodzielna gmina.
Geburtsakte [Akta znania] des Filials Dubno supplement aus dem Pfarramt Łuzk. [suplement do akt znania urodzeń i chrztów - zeznania świadków potwierdzających fakt narodzin i ochrzczenia różnych osób; załączony rejestr alfabetyczny osób, których urodzenie zostało potwierdzone.]
akta zniszczone; podane daty są datami sporządzenia zeznań - obejmują urodzonych w końcu XIX i na początku XX wieku; akta numerowane - 1926 r. - 174 pozycje, rok 1927 - 90 pozycji; Dubmo pierwotnie należało do gminy Łuck, następnie (od 1902 r.) tworzyło oddzielną gminę wespół z Równem. W II Rzeczypospolitej samodzielna gmina.
Akta [znania] ślubów filiału Dubno za rok 1926 - 1927 aus dem Pfarramt Łuzk. [zeznania świadków potwierdzające fakt zawarcia małżeństwa różnych osób; załączony rejestr alfabetyczny osób, których małżeństwo zostało potwiedzone].
akta zniszczone; podane daty są datami sporządzenia zeznań - obejmują małżeństwa zawarte w końcu XIX i na początku XX wieku; akta numerowane - 1926 rok - 51 pozycji, rok 1927 - 28 pozycji; Dubno pierwotnie należało do gminy Łuck, następnie (od 1902 r.) tworzyło oddzielną gminę wespół z Równem. W II Rzeczypospolitej samodzielna gmina.
Akta [znania] śmierci gminy Dubno aus dem Pfarramt Łuzk [zeznania świadków potwierdzające fakt zgonu różnych osób; załączony rejestr alfabetyczny osób, których zgon został potwierdzony]
akta zniszczone; podane daty są datami sporządzenia zeznań - obejmuje zgony z końca XIX i początków XX wieku; akta numerowane - 1926 rok - 69 pozycji, rok 1927 - 23 pozycje; Dubno pierwotnie należało do gminy Łuck, następnie (od 1902 r.) tworzyło oddzielną gminę wespół z Równem. W II Rzeczypospolitej samodzielna gmina.
Akta znania gminy Łuck [zeznania świadków potwierdzające fakt urodzin, ślubów i zgonów różnych osób; załączony rejestr alfabetyczny osób których urodzenie, ślub i zgon zostały potwierdzone.
akta zniszczone; podane daty sa datami sporządzenia zeznań - obejmują dokumnty z końca XIX i XX wieku; akta numerowane od 1 do 58; Łuck pierwotnie należał do gminy Rożyszcze, od 1899 samodzielna gmina.
Księga aktowa zmarłych
Geboren und Getaufen der Lidawka des ev. luth. Kirchlich Łuzk [zestawienia urodzonych i ochrzczonych w kolonii Lidawka].
akta zniszczone
Wypisy z ksiag metrykalnych ślubów gminy Rożyszcze
akta zniszczone; brak rocznika 1916; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Świadectwa zapowiedzi przedślubnych gminy Rożyszcze.
akta zniszczone; akta numerowane - 104 pozycje; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Odpisy metryk urodzeń, ślubów i zgonów, świadectwa zapowiedzi przedślubnych osób o nazwiskach na literę od Bu do F. [Odpisy pochodzą z gminy Rozyszcze, innych gmin, parafii rzymsko i greckokatolickich. Utraciły zwiazek zs sprawami do których były przedstawiane. Prawdopodobnie w archiwum diecezji wołyńskiej ułożono je alfabetycznie].
akta zniszczone; odpisy sporządzone w latach trzydziestych XX wieku; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Odpisy metryk urodzeń, ślubów i zgonów, świadectwa zapowiedzi przedślubnych osób o nazwiskach na literę K. [Odpisy pochodzą z gminy Rożyszcze, innych gmin, parafii rzymsko i greckokatolickich. Utraciły związek ze sprawami do których były przedstawiane. Prawdopodobnie w archiwum diecezji wołyńskiej ułożono je alfabetycznie].
akta zniszczone; odpisy sporządzone w latach trzydziestych XX wieku; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Odpisy metryk urodzeń, ślubów i zgonów, świadectwa zapowiedzi przedślubnych osób o nazwiskach na literę L i M. ] Odpisy pochodzą z gminy Rożyszcze, innych gmin, parafii rzymsko i greckokatolickich. Utraciły związek ze sprawami do których były przedstawiane. Prawdopodobnie w archiwum diecezji wołyńskiej ułożono je alfabetycznie.].
akta zniszczone; odpisy sporządzone w latach trzydziestych XX wieku; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Odpisy metryk urodzeń, ślubów i zgonów, świadectwa zapowiedzi przedślubnych osób o nazwiskach na literę S do Schw. [Odpisy pochodzą z gminy Rożyszcze, innych gmin, parafii rzymsko i greckokatolickich. Utraciły związek ze sprawami do których były przedstawiane. Prawdopodobnie w archiwum diecezji wołyńskiej ułożono je alfabetycznie].
akta zniszczone; odpisy sporządzone w latach trzydziestych XX wieku; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Odpisy aktów urodzeń i ślubów gminy Rożyszcze z lat 1862 - 1939..
akta zniszczone; Rożyszcze - gmina ewangelicka od 1862 roku.
Księga aktowa urodzonych w kantoracie Michałówka
Księga aktowa zmarłych w kantoracie Michałówka.
Akta znania urodzeń, ślubów i zgonów gminy Włodzimierz Wołyński. [zeznania świadków potwierdzających fakt narodzin, ślubu i zgonu różnych osób].
podane daty są datami sporzadzenia zeznań - obejmują urodzenia z różnych lat; akta numerowane - 110 pozycji ; Włodzimierz Wołyński - gmina ewangelicka od 1891 roku.
Wypisy z ksiag metrykalnych urodzeń i ślubów gminy Włodzimierz Wołyński.
podana data jest datą sporządzenia odpisów (X - XII 1939) z różnych lat; Włodzimierz Wołyński - gmina ewangelicka od 1891 roku.
Księga aktowa zmarłych w kantoracie Wysokie.
[Księga metrykalna urodzonych - brak wpisów]
Protokoły posiedzeń starszyzny zborowej. Spisy dłużników, podania, prośby do gminy, różne wliczenia i umowy.
akta zniszczone; Neudorf - Mościce - gmina ewangelicka od 1563 roku.
Pięć planów gruntów znajdujących się w posiadaniu gminy ewangelicko-augsburskiej w Grodnie z lat 1893 [2 sztuki], 1898, 1911, 1929 [plan gruntów nadanych gminie w 1793 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego]; odpis aktu darowizny gruntów przez króla Stanisława Poniatowskiego [j.pol., ros.]; odpis testamentu Fryderyka Szmika [Schmücka] z 1842 r.[j. pol., ros.]; odpis testamentu Jana Adamowicza z 1878 r. [j. pol., ros.]; wszystkie odpisy z 1929 r.
plan gruntów z nadania króla opisany po polsku, pozostałe po rosyjsku; Grodno - gmina ewangelicka od 1793 r.
Spis majątku ruchomego i nieruchomego parafii ewangelicko-luterańskiej w Grodnie założony w roku 1935.
załączona broszura w j. niemieckim dotycząca działalności gminy w 1909 r. (15 stron); Grodno - gmina ewangelicka od 1793 r.
Księga protokołów posiedzeń rady kościelnej gminy ewangelickiej w Grodnie od 17 XI 1938 r.
Grodno - gmina ewangelicka od 1793 r.
Kollegium kościelnego ... R. 1648 July 22 Księga w skórę oprawna w której zawierają kanona czyli Porządek dla Duchowieństwa, Nauczycielów, Seniorów i Prowizorów nad szpitalem oraz Brackiej Gospody Chorych i nad wdowy w Domu Sierot będących niemniej dla sług kościelnych pewne reguły są określone. No 4, Księga 4
Wilno, gmina ewangelicka od 1555 r.
Protocollum Collegii Eccles. Evangel. Augsb. Confess. A Wilna . Anno 1841 - 1842 [Protokoły posiedzeń kolegium kościelnego].
Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
Protocollum Collegii Eccles. Evangel. Augsb. Confess. A Wilna. Anno 1842 - 1843 [Protokoły posiedzeń kolegium kościelnego]
Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
Protocollum Collegii Eccl. Evang. Augsb. Confess. A Wilna. Anno 1844 - 1845 [ Protokoły posiedzeń kolegium kościelnego].
Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
Protokoll Buch des Collegiums 1846 - 1858 [Protokoły posiedzeń kolegium kościelnego].
Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
[Protokoły posiedzeń kolegium kościelnego].
Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
Protokoll Buch des Wilnaschen Evangel. Luther. Kirchen Collegiums pro 1876-1877 bis 1888 [Protokoły posiedzeń kolegium kościelnego]
Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
Protocollum ecclesiae Evangel. Luth. Vilnensis 1843 bis 1875 [Protokoły kościoła ewangelickiego w Wilnie]
z lat 1800 - 1842 tylko wypisy, od 1843 pełne protokoły; Wilno - gmina ewangelicka od 1555 r.
Wypisy z ksiąg metrykalnych urodzeń, ślubów i zgonów.
Korespondencja filiału Wiłkowyszki z gminą Mariampol i władzami guberni suwalskiej.
Korespondencja filiału Wilkowyszki z gminą Mariampol, konsystorzem i władzami przeważnie w sprawach socjalnych. Raporty rady opieki wdów i sierot po pastorach ewangelickich w Królestwie Polskim z lat 1899, 1900, 1903, 1907, 1908. Wykazy członków opieki wdów i sierot. Wykazy kolekt na fundusz zapomogowy z lat 1899, 1900, 1907, 1908.
Korespondencja filiału Wiłkowyszki z konsystorzem w Warszawie. Tabele wpływów i wydatków, koszty remontów budynków gminnych. Sprawa zakupu i wykonania organów do kościoła w Wiłkowyszkach.
W aktach plan sytuacyjny kościoła (k. 117) oraz rysunek organów i chóru w kościele w Wiłkowyszkach (k. 114).
Wypisy z ksiąg metrykalnych urodzeń.
rok 1887 to data założenia księgi - zawiera wypisy z II połowy XIX wieku; księga źle zeszyta
Wypisy z ksiąg metrykalnych urodzeń
akta zniszczone; podane daty są datami sporządzenia wypisów z dokumentów od 1877 roku
Aufgeboten und Getraute. Verstorbene. Komminikanten. [Księgi metrykalne urodzeń, zgonów i przystępujących do komunii]
Pojedyncze dokumenty z różnych gmin ewangelickich
Akta zniszczone