Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
Z chwilą wybuchu wojny w sierpniu 1914 r. Komenda XI Korpusu we Lwowie ruszyła w pole i weszła w skład 3 Armii austriackiej. Na czas wojny we Lwowie pozostała Komenda Wojskowa, która opuściła miasto 1 września 1914 r. po klęsce wojsk austriackich. Po wyparciu wojsk rosyjskich 22 czerwca 1915 r. władze austriackie ponownie zajęły Lwów. Przez dłuższy czas stacjonowała we Lwowie Komenda 2 armii prowadząca operacje wojenne na froncie wschodnim; ostatecznie w marcu 1918 r. dotarła do Odessy. W jej miejsce przybyła do Lwowa 4. Komenda Generalna, pełniąca funkcje komendy etapów. Dla miasta Lwowa szczególne znaczenie miała Komenda Miasta, utworzona przez Naczelną Komendę Armii (
W skład Komendy Miasta wchodziły następujące oddziały (referaty):
1. Oddział Wojskowy był do spraw poboru, ochotników, jeńców i innych spraw związanych z wojskiem;
2. Urząd Wywiadowczy, tak jak później Urząd Informacyjny, zajmował się wywiadem i kontrwywiadem; sprawował nadzór nad dworcowymi biurami wywiadowczymi, organizował akcję wywiadowczą, szkolił wywiadowców;
3. Oddział Administracyjno-Polityczny zajmował się administracją miasta, przestrzeganiem prawa itp.;
4. Oddział Policji Wojskowej sprawował nadzór nad 46 komisariatami i prowadził śledztwa;
5. Urząd Cenzury (
6. Szef Sanitarny (
7. Referat Techniczny zaopatrywał Komendę Miasta Lwowa w broń oraz sprawował nadzór nad transportem i budownictwem miejskim; 8. Referat Prawny nadzorował przebieg spraw sądowych w sądzie miejskim.
Kancelaria Komendy Miasta, którą kierował dyrektor, miała własną registraturę, komórkę ekspedycyjną oraz drukarnię obwieszczeń.
Początkowo, po usunięciu Rosjan z miasta 22 czerwca 1915 r., przez kilkanaście dni komendantem miasta był gen. Riml. Jego następcą został wrogo nastawiony do Polaków gen. Letofsky, który znacznie rozbudował siatkę konfidentów. Pod jego silnym wpływem pozostawał też sąd polowy (komendant miasta sam wyznaczał oficerów do rozpraw sądowych) oraz Dyrekcja Policji we Lwowie. Gen. Letofsky został usunięty ze Lwowa w lutym 1916 r. Kolejnymi komendantami miasta byli: ponownie gen. Riml, następnie gen. Adam Nowotny, gen. Schilling i płk. Mayer-Mally, który był komendantem miasta Lwowa aż do upadku Austro-Węgier w listopadzie 1918 r.
Od lipca 1918 r. we Lwowie urzędowały: 4 Komenda Generalna (
Wywiad wojskowy (
Szefem wywiadu przy Komendzie Miasta do lutego 1916 r. był kpt. Wiederin, a następnie kpt. Marengg. Główny Urząd Wywiadowczy organizował akcje wywiadowcze oraz sprawował nadzór nad dworcowymi urzędami wywiadowczymi (
Po zakończeniu I wojny światowej i likwidacji administracji austriackiej w Galicji Wschodniej akta działających tam urzędów, w tym również akta Komendy Miasta Lwowa, zostały przewiezione do Austrii. Na mocy układu archiwalnego, zawartego 26 października 1932 r., Polska otrzymała prawo do rewindykacji akt urzędów austriackich. Archiwalia te w latach 1933-1938 stopniowo przewożono do Archiwum Akt Nowych. Akta Komendy Miasta Lwowa trafiły do AAN wraz ze spisem numerowym, który jednak nie zachował się (uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej). Jedyna kopia znajduje się w Archiwum Wojny (
Komenda Miasta Lwowa zajmowała się wieloma dziedzinami życia, dlatego tematyka akt jest bardzo różnorodna. Obok akt spraw sądowych toczących się przed sądem wojskowym, a dotyczących przestępstw zarówno cywilnych, jak i wojskowych, bardzo liczne są akta śledcze policji, w tym listy gończe za osobami podejrzanymi o przestępstwa, poszukiwania zbiegłych z obozów jeńców rosyjskich i serbskich, podejrzenia o szpiegostwo, rusofilską propagandę i kolaborację z Rosjanami, anonimowe donosy na uchylających się od służby wojskowej lub zajmujących się nielegalnym handlem. Przy aktach osób podejrzanych często występują ich zdjęcia oraz listy prywatne. Występują także akta dotyczące gospodarki i zaopatrzenia miasta w żywność i towary przemysłowe, oraz opieki medycznej: działalności szpitali, aptek, profilaktyki chorób w mieście (w tym szczepienia ochronne), organizowania inspekcji sanitarnych. W aktach znajdują się również materiały ilustrujące stan szkolnictwa i kultury w mieście, w tym raporty szkół o sposobie nauczania, decyzje Komendy dotyczące działań placówek kultury. Liczne są też zezwolenia na przejazdy oraz podania o wydanie paszportów. Zachowała się także obszerna korespondencja służbowa i prywatna, przejęta i zatrzymana przez cenzurę dla celów wywiadowczych. W zespole znajdują się też akta personalne pracowników Komendy Miasta Lwowa i Głównego Biura Wywiadowczego.
Zespół składa się z dwóch grup akt:
1) akta Komendy Miasta Lwowa (
2) akta Głównego Urzędu Wywiadowczego we Lwowie (
w sumie 140 j. a.
Zespół nie jest zmikrofilmowany.
Prawa własności należą do Skarbu Państwa. Reprodukowanie jest możliwe po uzyskaniu zgody Archiwum Głównego Akt Dawnych. W tych sprawach należy kontaktować się z Kierownikiem oddziału informacji i udostępniania AGAD.
AGAD, Komenda m. Lwowa
W latach osiemdziesiątych XX w. został opracowany przez Elżbietę Skoczylas inwentarz kartkowy. Obecnie zespół został poddany reinwentaryzacji. Pierwotnie błędnie dołączono do akt Komendy Miasta Lwowa także liczne akta Komendy Wojskowej Lwowa (ok. 40 j. a.) oraz trzy jednostki pochodzące z komend stacji etapowych. Podczas reinwentaryzacji akta Komendy Wojskowej zostały wyłączone i przekazane do zespołu Komendy XI Korpusu we Lwowie, natomiast akta komend etapowych dołączono do zespołu Komendy Stacji Etapowych, a ich opis w formie aneksu – do inwentarza książkowego opracowanego w latach 90-tych.
Ze względu na brak ksiąg kancelaryjnych nie jest możliwe ustalenie, jaka część dokumentacji Komendy Miasta i podległego jej wywiadu została zachowana. W numeracji ciągłej dokumentów występują znaczne luki.
W części jednostek układ numerowy nie był konsekwentny, prawdopodobnie wskutek prób nadania aktom układu rzeczowego. Obecnie przywrócono układ chronologiczno-numerowy (poza kilkoma jednostkami), co wymagało jednak czasochłonnego układania luźnych kart i składek z dwóch, trzech, a niekiedy nawet czterech teczek.
Opis inwentarzowy jednostki obejmuje następujące elementy: sygnaturę, nazwę urzędu (Komenda Miasta lub Urząd Wywiadowczy przy Komendzie Miasta), daty, numery kancelaryjne. Przy kilku jednostkach (sygn. 127, 129, 131, 133-136, 138-139) występuje również pozycja „uwagi”. Akta tworzące te jednostki nie mają numerów kancelaryjnych, które umożliwiłyby umieszczenie ich w strukturze chronologiczno-numerowej. Przypuszczalnie jednostki te zostały sztucznie utworzone podczas wcześniejszych prób zinwentaryzowania zespołu i nadania aktom układu rzeczowego. Kilka jednostek zawiera akta pochodzące z różnych lat (sygn. 127, 131, 133, 136, 138-139). Brak numerów kancelaryjnych uniemożliwił obecnie umieszczenie akt na ich pierwotnym miejscu, dlatego opis tych jednostek rozszerzono także o pozycję „uwagi”, która zawiera informację o treści akt.
Archiwum Wojny (
Nottendorfer Gasse 2
A-1030 Wien
Przewodnik po zasobie:
Rozkazy Militärkommando, rachunki, niekompletne wykazy osobowe; bez numerów kancelaryjnych.
Druki dotyczące m.in. chorób zakaźnych, zaopatrzenia, osób podejrzanych; bez numerów kancelaryjnych.
Instrukcje dotyczące zasad inwigilacji osób podejrzanych, listy gończe, zdjęcia; bez numerów kancelaryjnych.
Spisy obywateli obcych państw, wydalonych z Galicji, bez numerów kancelaryjnych.
Spisy obywateli obcych państw, wydalonych z Galicji, bez numerów kancelaryjnych.
Druki Ministerstwa Wojny dotyczące urlopowania rannych oficerów, bez numerów kancelaryjnych.
Wykazy austro-węgierskich i niemieckich jednostek wojskowych stacjonujących we Lwowie, bez numerów kancelaryjnych.
Rachunki Komendy Miasta, bez numerów kancelaryjnych.
Druki Naczelnego Dowództwa Armii i wykazy Dowództwa Kompanii Zapasowej Legionu Ukraińskiego, bez numerów kancelaryjnych.
Szef Sanitarny Komendy Miasta Lwowa (protokół lekarski).
Protokół wpływów.