Ormianie, mennonici, baptyści, ewangeliczni chrześcijanie, cerkiew autokefaliczna.

Ormianie

Ormianie pojawili się w znacznej liczbie na późniejszych ziemiach Królestwa Polskiego pod koniec XIII w. Pochodzili oni przede wszystkim z Kaffy na Krymie, a także z europejskiej części Turcji, z Azji Mniejszej, z Mołdawii i Siedmiogrodu, Persji. Ich imigracja do Polski trwała z przerwami do XVIII wieku i sięgnęła poprzez Ruś Czerwoną i Podole na zachód i północ Polski włącznie z Litwą. Głównym skupiskiem Ormian był Lwów, Kamieniec Podolski; później Łuck, Zamość, Stanisławów, Jazłowiec, W 1356 r. Kazimierz Wielki zatwierdził zwyczaje i przywileje Ormian lwowskich, przyznając im daleko idące swobody, które były w kolejnych latach potwierdzane, ograniczane lub rozszerzane przez następnych władców. W tym samym roku Ormianie podpisali dokument fundacyjny katedry lwowskiej. W ślad Lwowa poszły inne miasta, w których osiedlili się przybysze ormiańscy (m. in. Brody, Śniatyn, Stanisławów, Brzeżany). Przybysze ormiańscy byli głównie monofizytami. Była to doktryna teologiczna powstała w V w. w Konstantynopolu, uznająca w Jezusie istnienie tylko natury boskiej, potępiona przez sobór w Chalcedonie (451 r.).

Przez długi czas Ormianie zachowali narodową organizację wewnątrz „nacji”, których w zależności od wyznania było 4: polska (katolicy), ruska (prawosławni), ormiańska i żydowska. Ormianie, nieufni wobec Zachodu, dążyli do utrzymania niezależnego Kościoła narodowego. Ponawiane kilkakrotnie przez Rzym próby przyłączenia kościoła ormiańskiego spotykały się ze zdecydowanym sprzeciwem biskupów.

Nadzieja na pojednanie z Rzymem pojawiła się podczas soboru florenckiego w 1439 r., na który katolikos (patriarcha) Konstantyn VI wysłał swych przedstawicieli. Wynikiem obrad była unia oraz tzw. Decretum pro Armenis podpisane 22 XI 1439 r. Na soborze pojawili się także przedstawiciele lwowskiego arcybiskupa ormiańskiego, niechętni wobec unii. Dla nich papież Eugeniusz IV wydał osobną bullę unijną Pium tuae fraternitatis ardorem. W Armenii Większej wkrótce po soborze florenckim biskupi wypowiedzieli posłuszeństwo katolikosowi Cylicji i uznali za swego zwierzchnika biskupa Eczmiadzynu, który stał się z czasem rzeczywistym przełożonym narodowego Kościoła ormiańskiego. Także unia florencka polskich Ormian nie pozostawiła na ich strukturze wyznaniowej trwałego śladu. Dopiero w 1630 r. odbyła się w kościele Karmelitów we Lwowie uroczystość jawnego wyznania wiary przez biskupa lwowskiego Mikołaja Torosowicza. W akcie notarialnym zobowiązał się on do zachowania ormiańskich ceremonii liturgicznych oraz kalendarza kościelnego. Po śmierci nie mającego oparcia w nacjach i skłóconego z Rzymem Torosowicza na krótki okres czasu unia załamała się; począwszy jednak od 1686 r. (arcybiskup Wartan Hunanian) nastąpił szereg arcybiskupów lwowskich trwających wiernie w unii z Rzymem. Wprowadzone zostały zmiany w liturgii ormiańskiej (likwidacja monofizytyzmu), zaprowadzono celibat duchowieństwa, przyjęto nowy, opracowany na podstawie rzymskiego pontyfikał i rytuał; następowała stopniowa romanizacja tradycyjnych obrzędów i zanikanie liturgii ormiańskiej. Kolejne lata to umacnianie się unii przy jednoczesnym stałym zmniejszaniu się liczby Ormian. W XVIII w. byli już oni całkowicie zasymilowani; malały i wymierały parafie ormiańskie, duchowieństwo, utrzymujące się z datków wiernych żyło w ubóstwie; kościoły popadały w ruinę. Przeprowadzona w 1763 r. wizytacja generalna archidiecezji, która obejmowała przed pierwszym rozbiorem Koronę, Litwę, Wołoszczyznę i Mołdawię ustaliła stan posiadania Kościoła ormiańskiego; było to 18 parafii (9 w województwie ruskim z Lwowem, gdzie funkcjonowały 3 kościoły i mieszkało ok. 300 Ormian); 7 - w podolskim; po 1 – w województwie chełmskim i zamojskim. Liczbę Ormian wynosiła na ok. 3500 w całej archidiecezji. Na jej obszarze działało 40 kapłanów.

Rozbiory i reformy józefińskie dotknęły także polskich Ormian. Terytorium archidiecezji skurczyło się do Galicji i Bukowiny; w 1818 r. liczyła ona jedynie 8 parafii, oprócz parafii katedralnej we Lwowie. Ormianie pod zaborem rosyjskim otrzymali własnego ordynariusza z siedzibą w Mohylowie z jurysdykcją na Kamieniec Podolski, Łuck, Raszków i Bałtę na Krymie w 1810 r. (Józef Krzysztofowicz). Po jego śmierci w 1816 r. Ormianie rosyjscy mieli wyłącznie duszpasterzy łacińskich. Rząd austriacki przewidywał jednie 14 kapłanów w całej archidiecezji lwowskiej i polecił, aby pozostali przyjmowali obrządek łaciński (kontrolę liczby duchownych zniesiono dopiero kilkadziesiąt lat później). Udało się natomiast już w 1803 r. erygować ormiańską kapitułę metropolitalną, która otrzymała stosowne uposażenie. Wszystkich parafii ormiańskich w Galicji było zaledwie 12. Trudno odnieść się do rzeczywistej liczby Ormian w tym okresie. Dane te wahają się od 4 do nawet 5 tysięcy. Podobnie liczba kapłanów jest nieprecyzyjna, ponieważ szeregi kleru zasilali często księża łacińscy. Liczba wiernych gwałtownie spadła na przełomie XIX i XX w., ale już wcześniej pojawiły się głosy, uznające sztuczne podtrzymywanie narodowości ormiańskiej jako przeżytek i nakłaniające Ormian do przyjęcia obrządku łacińskiego w sytuacji gdy ich kościoły stoją puste. Sami Ormianie, choć uważali się za Polaków dawali liczne dowody przywiązania do swego obrządku poprzez liczne fundacje, zapisy na rzecz kultury itp.

Liczba, zaludnienie i status materialny parafii ormiańskich na przestrzeni wieków był bardzo zróżnicowany. Obok parafii zasobnych, działających przez długi okres czasu (Kuty) były także parafie małe, funkcjonujące kilkadziesiąt lat. Do takich placówek duszpasterskich należała parafia w Złoczowie. Już w latach 30. XVI w. wojewoda łęczycki Łukasz Górka otrzymał od króla Zygmunta Augusta środki na budowę kościoła ormiańskiego w Złoczowie (kolonia ormiańska jednak wówczas nie utrzymała się wskutek napadów tatarskich). Turecka okupacja Podola w II poł. XVII w. wywołała falę uchodźstwa tamtejszych Ormian. Znaleźli oni schronienie także u Sobieskich w Złoczowie.

W XVII w. powstało szereg parafii ormiańskich podporządkowanych metropolii lwowskiej, m. in.: w Brodach, Brzeżanach, Buczaczu, Jarosławiu, Stanisławowie, Podhajcach, a także Złoczowie. Parafia ormiańska funkcjonowała tam, obok parafii rzymsko-i greckokatolickiej oraz gminy mojżeszowej, przez ponad 100 lat (1676-1787).

I wojna światowa spowodowała ogromne zniszczenia na terenie archidiecezji i przyniosła zmianę jej granic. Odpadła Bukowina oraz założone w XIX w. parafie w Czerniowcach i Suczawie. W 1931 r. obrządek ormiański liczył 8 parafii (Lwów, Brzeżany, Stanisławów, Kuty, Tyśmienica, Łysiec, Horodenka, Śniatyn) i 21 księży. Liczba wiernych wynosiła 4 - 5 tyś. W 1938 r. po śmierci arcybiskupa Teodorowicza obrządek ormiański nie otrzymał już nowego pasterza. Po zakończeniu II wojny Światowej Kresy Południowo - Wschodnie wraz z całym stanem posiadania Kościoła Ormiańskiego w Polsce znalazły się w granicach ZSRR. Nastąpiło zerwanie tradycji i powojenne rozproszenie po całym kraju rodzin Ormian Polskich. Obecnie w Polsce jest tzw. parafia personalna z siedzibą w Gliwicach.

W XIX w. na ziemiach polskich istniało szereg związków religijnych chrześcijańskich, które posiadały ograniczone prawa lub uznawane były tylko na pewnym terytorium. Byli to baptyści w zaborze pruskim i rosyjskim, ewangeliczni chrześcijanie (sztundyści) w zaborze rosyjskim oraz mennonici, uznawani we wszystkich trzech zaborach. Uprawnienia tych związków były różne w zależności od stosunku do nich państw zaborczych. Ich atrybutem było prawo prowadzenia własnych ksiąg stanu cywilnego. Związki nie posiadające tego prawa musiały wpisywać akta do ksiąg stanu cywilnego prowadzonych przez urzędy gminne.

Mennonici

Mennonici (chrzczeńcy, staroewangeliczni chrzczeńcy, „bracia”) to religijny odłam anabaptyzmu, który powstał w Niderlandach w XVI w. Nazwa ananbaptyści (nowochrzczeńcy) odnosi się do wielu grup protestanckich, które pojawiły się w Niemczech w XVI i XVII w. Choć skłócone ze sobą, łączyły się na ogół w przekonaniu, że reprezentują pierwotną czystość chrześcijańskiego kościoła. Praktykowały chrzest dorosłych, głosiły radykalne poglądy społeczne (równość, wspólnota dóbr) co zjednywało im zwolenników zwłaszcza w niższych warstwach społecznych i naraziło na prześladowania. Mennonici, nazywani tak od jednego z najwybitniejszych swych twórców Menno Simonsa (syna Szymona), są najbardziej znanym spośród umiarkowanych odłamów anabaptyzmu. Prześladowania, które dotknęły anabaptystów dosięgły także i tej grupy. Początkowo gminy menonickie rozprzestrzeniły się głównie w Szwajcarii. W wyniku okrutnych prześladowań wielu z nich schroniło się w Niemeczech płd. i Austrii. Najwybitniejszy organizator gmin mennonickich Menno Simons działał głównie na terenie północno – zachodnich Niemiec, Prus królewskich, książęcych i Inflant, gdzie wciągu 23 lat założył znaczną ich liczbę.

Gmina mennonitów wywodziła swój rodowód z czasów wczesnego chrześcijaństwa, uważała się za zgromadzenie ludzi dążących do świętości. Aby żyć w gminie trzeba było powtórnie się narodzić, czyli przyjąć chrzest (dorosłych), co zobowiązywało do akceptacji norm mennonickich.

Religia mennonitów odrzucała przysięgę, wojny, urzędy, każdego rodzaju zemstę i na ogół nie uznawała rozwodów. Największe represje spadły na mennonitów za ich negatywny stosunek do służby wojskowej, co wynikało z dosłownego traktowania przykazania „nie zabijaj”. Gmina mennonoicka ustosunkowała się także do zagadnień społecznych. Głównym celem nauki Menno była jednak walka z rewolucyjnymi hasłami większości sekt anabaptystów oraz głoszenie pokory i posłuszeństwa wobec istniejącej władzy. Prześladowania mennonitów trwały praktycznie do końca XVIII w., zmuszając ich do ciągłych wędrówek.

O przybyciu mennonitów do Polski przesądziło tolerancyjne stanowisko, jakie Rzeczypospolita przyjęła wobec innowierców (akt konfederacji warszawskiej – 1573 r.). Przedstawiciele różnych wyznań chronili się tutaj przed prześladowaniami religijnymi już od lat 20. XVI w. Do Polski napłynęła potężna fala mennonitów - emigrantów z Niderlandów – chłopów, rzemieślników, zatrudnianych chętnie w okolicy Gdańska, Elbląga i Malborka, a także pomiędzy Świeciem, Chełmnem i Grudziądzem, w okolicy Torunia, w całej dolinie Wisły i w Wielkopolsce.

Mennonici osiadali najczęściej na terenach podmokłych, gdyż przyzwyczajeni w swojej ojczyźnie do walki z nadmiarem wody, usprawniali u nas system odwadniania, budowania kanałów i tam. Mennonici spotkali się w Polsce z przychylnym przyjęciem ze strony duchownych katolickich, którym zależało na zatrzymaniu u siebie pracowitych przybyszów krzewiących wysoki poziom w wielu dziedzinach.

W XVI w. edykty skierowane przeciw anabaptystom, nie wywołały większych reperkusji w stosunku do mennonitów. Kolejne przywileje królewskie, pomimo nasilającej się nietolerancji religijnej na ogół potwierdzały wszystkie nadane mennonitom wcześniejsze przywileje. W wyniku rozbiorów mennonici z dorzecza dolnej Wisły dostali się pod panowanie pruskie. Broniący się przeciw służbie wojskowej olędrzy stopniowo pozbawiani byli swych przywilejów (edykt Fryderyka Wilhelma z 1789 r. ograniczył wszelkie prawa dzierżawy i posiadania majątków). Rozpoczęła się ich emigracja głównie do południowej Rosji (caryca Katarzyna II wydała edykt, na mocy którego mennonici na tym terenie mieli zagwarantowaną wolność religijną i zwolnienie od służby wojskowej), a stamtąd do Kanady i Stanów Zjednoczonych.

Zupełnie odrębną drogą potoczyło się osiedlanie mennonitów w Małopolsce (Galicja) w zaborze austriackim. Po pierwszym rozbiorze przybyli tu mennonici z Palatynantu nadreńskiego. Patent kolonizacyjny cesarza Józefa II z 17 IX 1781 r. wezwał do kolonizacji Galicji, zastrzegając nowym osiedleńcom swobodę religijną, wolność od podatków przez 10 lat, wolność od pańszczyzny na 6 lat, wolność od służby wojskowej dla imigrantów i ich najstarszych synów. Trzy lata później (29 III 1784 r.) cesarz zezwolił na przybycie mennonitów do Galicji. W latach 1784-1786 przybyło na te tereny 28 rodzin mennonickich, które osiedliły się w województwie lwowskim, w pobliżu miasta Szczerzec i utworzyły trzy kolonie: Falkenstein (7 rodzin), Einsiedel (18 rodzin) i Rosenberg (3 rodziny). 30 VII 1789 r. rząd austriacki wydał rozporządzenie, normujące położenie prawne osiadłych w Galicji mennonitów, którzy mieli być traktowani jak luteranie, bez zmuszania jednak aby przyłączyli się do innego wyznania. Utworzenie gminy wyznaniowej i budowę domu modlitwy uzależniono od wzrostu liczby rodzin do 100. Przybyli do Małopolscy mennonici i ich potomkowie zwolnieni zostali ze służby wojskowej (potwierdziły to przywileje z 1828 i 1859 r.). Po wprowadzeniu powszechnej służby wojskowej (1868 r.) mennonici zostali zobowiązani jedynie do odbycia służby sanitarnej. W r. 1796 połowa z przybyłych do Galicji rodzin mennonickich wyemigrowała do Rosji; liczba pozostałych rodzin zaczęła się szybko zwiększać, co spowodowało konieczność tworzenia nowych osiedli poza koloniami macierzystymi. Od 1848 r. zaczęto nabywać dobra ziemskie, tworząc kilka lub kilkanaście posiadłości zgrupowanych w osiedla. Po 1830 r. powstały następujące ośrodki mennonickie: Neuhof, pow. Gródek Jagielloński, 1830 r.; Kiernica, tamże, 1848 r.; Horożanna, pow. Rudki, 1850 r.; Mostki, pow. Lwów, 1854 r.; Wiszenka, pow. Mościska, 1862 r.; Błyszczywody, pow. Żółkiew, 1864 r.; Trościaniec, pow. Jaworów, 1870 r.; Dobrowalny, pow. Stryj, 1871 r.; Lipowce, pow. Przemyślany, 1872 r.; Podusilna, tamże, 1872 r. Liczba menonitów wzrosła w II połowie XIX w. do 142 rodzin. W latach 1880-1883 nastąpił drugi odpływ mennonitów z Małopolski. 73 rodziny wyemigrowały do USA. Pozostałe w Galicji rodziny rozrastały się nadal, podstawowym źródłem ich utrzymania była dzierżawa ziemi. Wkrótce liczba rodzin mennonickich ponownie wzrosła do 100 i około 1795 r. mennonici rozpoczęli starania o uznanie ich społeczności religijnej. W tym celu przedłożony został władzom centralnym statut, który mówił o zjednoczeniu dotychczasowych gmin mennonickich w jedną – pod nazwą „Chrześcijańsko – mennonicka Gmina Kiernica – Lwów”, z siedzibą we Lwowie (Pozostałe gminy to Sosnówka, w pow. Chełmno, Nieszawka, w pow. Toruń, Mątwy - Grupa w pow. Świecie, Kazuń Niemiecki, w pow. Warszawa z filia Wola Wodzyńska, w pow. Ciechanów, Wymyśle Niemieckie, pow. Gostynin; por. K. Mężyński, O mennonitach w Polsce, Rocznik Gdański, t. XIX/XX, 1960 – 1961 , s. 230). Statut zatwierdzony został 24 XI 1908 r. Gmina ukonstytuowała się 7 III 1909 r., powołując na stanowisko kaznodziei teologa Henryka Paulsa. W 1911 r. gmina nabyła dom we Lwowie przy ul. Kochanowskiego, w którym urządzono salę na nabożeństwa, kancelarię urzędu parafialnego i mieszkanie duszpasterza. I wojna światowa spowodowała wzmożoną emigrację rodzin mennonickich z omawianych terenów. Po zakończeniu wojny reskrypty Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego utrzymały w mocy przywileje mennonitów oraz formy zastępczej służby wojskowej. Utrzymany został rozdział kościoła od państwa i autonomia pojedynczych gmin. W Polsce funkcjonowało w dwudziestoleciu międzywojennym 6 gmin mennonickich; jedną z nich była Kiernica - Lwów, z siedzibą we Lwowie. Delegaci tych gmin – niezależnych od siebie i stanowiących odrębne korporacje – zetknęli się ze sobą podczas światowej konferencji mennonitów w Gdańsku (31 VIII - 3 IX 1930 r.); bliższa współpraca nie została jednak nawiązana. W tym czasie gmina Kiernica nie stanowiła już związku kilku osad ale skupiała memnonitów zamieszkujących liczne miejscowości na terenach województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, a także krakowskiego. Po kilka rodzin mieszkało jedynie w starych mennonickich osadach: Lwowie, Falkensteinie, Zimnej Wodzie, Neuhofie, Kiernicy, Podusilnej i Rohatynie. Pozostałe rodziny były rozproszone na dużym terenie. W 1921 r. było zarejestrowanych w gminie 361 menonitów. Statut gminy został przetłumaczony na język polski i przyjęty jako obowiązujący w II Rzeczpospolitej.

Mennonici zajmowali się głownie rolnictwem, ale byli wśród nich także rzemieślnicy, kupcy, nauczyciele, lekarze, urzędnicy publiczni. Głównym ośrodkiem był nadal Lwów (dom przy Kochanowskiego 23 – siedziba duszpasterza i zarządu gminy), gdzie raz w miesiącu odbywały się nabożeństwa, raz w roku udzielano sakramentu chrztu i komunii. Mieściła się tu jednocześnie bursa dla uczniów – mennonitów. Duszpasterz wizytował także prowincję, gdzie nabożeństwa odprawiane były w domach prywatnych; uczestniczył również w pogrzebach.

Duszpasterz prowadził księgi metrykalne ważne jako akta stanu cywilnego i miał prawo wystawiać na ich podstawie zaświadczenia, mające wartość dokumentu publicznego; sporządzał także wykazy statystyczne dla władz. Mennonici starali się aby stanowisko kaznodziei sprawowała osoba o wykształceniu teologicznych (Henryk Pauls, Leopold Gessell). W latach 1928-1932 stanowisko to wakowało, a księgi stanu cywilnego i wykazy statystyczne prowadził zastępca duszpasterza dr filozofii Alfred Bachman. Zarząd gminy sprawował opiekę nad ubogimi.

W 1914 r. liczba członków gminy wynosiła około 600. 31 I 1931 r. gmina liczyła 550 osób (268 mężczyzn i 282 kobiety). Gmina, oprócz domu we Lwowie, posiadała kilka nieruchomości (Zameczek w pow. żółkiewskim) oraz gruntów (w Kiernicy, w gminie Polanka, pow. lwowski), odziedziczonych po zmarłych fundatorach; utrzymywała się także z gotówkowych zapisów fundacyjnych. W gminie do 1910 r. działało stowarzyszenie „Mennonit”, organizujące zebrania towarzyskie, odczyty, zabawy itp., w celu potrzymania ściślejszych więzów między członkami gminy.

Baptyści

Baptyści, odłam wyznania protestanckiego, wywodzący się z anabaptyzmu, związany był z południowym, szwajcarskim skrzydłem reformacji, gdzie w otoczeniu Ulricha Zwinglego pojawiło się nowe ujęcie doktryny Kościoła, jako wspólnoty wierzących, uznających jedynie chrzest dorosłych, a w sprawach wiary wyłącznie Biblię. Powstanie pierwszych zborów baptystów datuje się na początek XVII w., kiedy to – najpierw w Amsterdamie, utworzony przez grupę angielskich uchodźców, a następnie w Spatefield pod Londynem -– powstał pierwszy ich zbór.

Na kontynencie europejskim zbory baptystów powstały dopiero w XIX w.; na ziemiach polskich – najwcześniej w miastach położonych na terenie ówczesnych Prus. Początki historii baptyzmu w Polsce na ogół datuje się na 28 listopada 1858 r., gdy we wsi Adamów koło Pułtuska (Królestwo Polskie) odbył się pierwszy od czasów anabaptystów chrzest na wyznanie wiary, udzielany przez zanurzenie. Baptyści nie spotkali się z przychylnym przyjęciem na ziemiach polskich, znosząc prześladowania zarówno ze strony władz państwowych, jak i kościelnych. Dopiero 28 IX 1879 r. ukazała się w carskiej Rosji ustawa o wolności wyznania dla baptystów, a w następnym roku specjalne zarządzenie w tej sprawie dla terenów polskich. Duże znaczenie dla historii powstawania zborów baptystów w Rosji miała kolonizacja południowych ziem cesarstwa na przełomie XVIII/XIX w., w okresie panowania Katarzyny II. Przybyli tu osadnicy Niemcy ewangelicy - luteranie, mennonici, reformowani prowadzili ożywioną działalność misyjną, propagując jednocześnie odrodzenie wewnętrzne. Pierwsze zbory baptystów w Rosji powstały w ciągu 20 lat, począwszy od l. 60 XIX w. na pd. Ukrainy (gub. chersońska, jekatierinosławska i kijowska), nad Morzem Azowskim, na Zakaukaziu i w Petersburgu. Ustawa z 1879 nie oznaczała końca prześladowań baptystów w Rosji. W 1884 r. zaczęto realizować program oberprokuratora Pobiedonoscewa, mający na celu walkę z baptyzmem i innym sektami, które pojawiły się na tym terenie (sztundyści, paszkowcy, mołokanie). Stosownym rozporządzeniem odniesiono tolerancję przyznaną baptystom w 1879 r. jedynie do obcokrajowców, Fala ciężkich prześladowań dotknęła Rosjan, Ukraińców, Ormian i Gruzinów. W 1894 r. (panowanie Mikołaja II) baptyści i sztundyści zostali zaliczeni do grup szkodliwych i nie tolerowanych społecznie. Dopiero na przełomie lat 1896/1897 uchwała senatu uznała istnienie baptyzmu wśród Rosjan i Ukraińców, a kres ciężkim prześladowaniom położyło odejście Pobiedonoscewa w 1905 r. W tym samym czasie co na południu Ukrainy powstały zaczątki przebudzenia duchowego opartego na Ewangelii również na Wołyniu. Powstało tutaj pięć zborów baptystycznych: w Żeleźnicy (1872), Lucynowie (1881), Rożyszczu (1884), Michajłówce (1890), Kołowertach (1901). W Rożyszczach już w latach 70. XIX w. zaczęły powstawać wśród kolonistów grupy modlitewne i biblijne w Kościele luterańskim. Po przybyciu do Rożyszcza dwóch rodzin baptystów z Królestwa Kongresowego i po ich wpływem, wyznawców zaczęło przybywać. Przyjęli oni chrzest według wzoru apostolskiego. Działalność kaznodziejską prowadził tu wówczas Karol Ondra z Neudorfu. Wzrastający zbór przystąpił do budowy kaplicy, a jej uroczyste poświęcenie odbyło się 10 II 1883 r. Przewodniczącym zboru został Jan Albrecht, który do 1889 r. ochrzcił 445 osób. Nabożeństwa prowadzone były w języku niemieckim. Zbór usamodzielnił się w 1884 r. W ciągu kolejnych lat baptyści z Rożyszcza oskarżani byli o działalność antypaństwową; w 1889 r. (realizacja programu pobiedonoscewskiego). Albrecht musiał opuścić Wołyń, a kaplica została policyjnie zamknięta i zapieczętowana. Wiele rodzin wyjechało wówczas do Ameryki. Pozostali spotykali się potajemnie na uroczystościach chrztu i Wieczerzy Pańskiej (do r. 1893 ochrzczono tu 131 osób). W 1903 r. prześladowania zelżały, a kolejny kaznodzieja Robert Jaksteit uzyskał pozwolenie władz na wybudowanie nowej kaplicy, która mogła pomieścić 1000 osób. Oddano ją do użytku w 1908 r. Po odzyskaniu niepodległości w 1921 r. odbyła się w Warszawie Konferencja Założycielska Związku Słowiańskich Zborów Baptystów, gdzie spotkali się ewangeliści, misjonarze i kaznodzieje różnych nacji ze wszystkich byłych trzech zaborów, aby podjąć kroki zmierzające do odbudowy zniszczonego w czasie wojny życia zborowego. Zbór w Rożyszczu, wówczas 10 - tysięcznym miasteczku w powiecie Łuck na Wołyniu dopiero w 1923 r. zdołał odbudować kaplicę ze zniszczeń wojennych. Od 1922 r. kaznodzieją był tu Wilhelm Tuczek. W 1937 r. zbór liczył 497 członków, w 1938 – 515, w 1939 r. – 628. Placówki zboru mieściły się w miejscowościach: Adamów, Aleksandrów, Briszcze, Emilia, Franówka, Stanisławka, Józefin, Huszcze, Łuck, Ożerce, Kiryłucha, Helenówka. W zborze tym odbył się w 1938 r. okręgowy zjazd baptystów. W tym czasie, obok istniejących już zborów zaczęły powstawać na Wołyniu dalsze zbory baptystów, ewangelicznych chrześcijan, oraz nowych społeczności ewangelicznych: zielonoświątkowców, Kościoła Chrystusowego i wolnych chrześcijan. Ze wszystkich wymienionych największy rozwój na Wołyniu osiągnęli ewangeliczni chrześcijanie.

Ewangeliczni chrześcijanie

Na początku XX w. nazw: baptyści i ewangeliczni chrześcijanie w stosunku do zborów powstających w Rosji używano zamiennie, w zależności od terytorium. Prekursorem ruchu ewangelicznych chrześcijan w Rosji był Jan Prochanow, poeta, redaktor, organizator zborów. W latach 90. XIX w. musiał on opuścić Rosję w związku z represjami pobiedonoscewowskimi. Powrócił w 1898 r. i poddany został nadzorowi policyjnemu. Radykalną zmianę położenia ewangelicznie wierzących w Rosji przyniósł rok 1905. Działalność Prochanowa spowodowała powstanie zorganizowanego odrębnie od baptystów ruchu ewangelicznych chrześcijan, obejmującego wiele nowych zborów. Najwcześniej, w 1907 r. zarejestrowano kijowski zbór „Chrześcijan wyznania ewangelicznego ochrzczonych na wyznanie wiary”. Używano w stosunku do nich różnych nazw: chrześcijanie – baptyści, sztundyści, paszkowcy (oni sami używali nazw: „wierzący”, „bracia i siostry”, „ewangeliczne braterstwo”). Nazwę „ewangeliczni chrześcijanie” przyjął Prochanow, który z młodzieży należącej do zboru baptystów w Petersburgu utworzył w 1905 r. nowy zbór; w 1908 r. uzyskał on rejestrację jako „Zbór ewangelicznych chrześcijan”. Nazwę tę przyjęły istniejące już w Rosji niektóre zbory baptystów oraz działające obok tych zborów odrębne zbory ewangelicznych chrześcijan. Ważnym wydarzeniem dla historii zborów w Polsce było powstanie zboru ewangelicznych chrześcijan w Kowlu na Wołyniu w 1909 r. Rozpowszechniana przez członków zboru ewangeliczna nauka (szczególnie w okresie 1915-1918), objęła wkrótce Wołyń, Polesie i Chełmszczyznę. Jednym z pionierów ruchu ewangelicznego w Polsce był Ludwik Szenderowski, a następnie jego syn, także Ludwik. Szczególnie licznym zborem był zbór w Równem, który już w 1923 r. liczył 430 członków. W roku 1922 Związek Słowiańskich Zborów Ewangelicznych liczył 22 zbory i 1778 członków.

W 1923 roku doszło do zjednoczenia Związku Słowiańskich Baptystów z chrześcijanami ewangelicznymi, pod nazwą "Zjednoczenie Ewangelicznych Chrześcijan i Baptystów w Polsce". Po roku 1924 na skutek wybrania Ludwika Szenderowskiego prezesem Zjednoczenia, dochodziło do coraz częstszych nieporozumień między baptystami a ewangelicznymi chrześcijanami. W 1925 r. większa część baptystów wycofała się ze Zjednoczenia, wybierając własny Komitet i tworząc Związek Zborów Słowiańskich Baptystów. Od 1923 r. Komitet Wykonawczy Zjednoczenia Ewangelicznych Chrześcijan i Baptystów ubiegał się o legalizację. Starania te zostały uwieńczone sukcesem, gdy 21 lutego 1927 roku Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w RP zalegalizował i uznał ten związek religijny (jako jedyny spośród pokrewnych ruchów religijnych, uzyskał on prawną legalizację). Praca Związku rozwijała się we wschodnich województwach państwa. W okresie okupacji wiele zborów uległo zniszczeniu. Istniało również w Polsce Zjednoczenie Zborów Ewangelicznych Chrześcijan Języka Niemieckiego. Zbór ten powstał w 1922, niezależnie od istniejących wyznań. Początkowo istniało 18 zborów (1200 członków). Liczba ta wzrosła do 38 (około 3000 wyznawców), głownie w miejscowościach centralnej Polski, ale także m. in. w Antonówce i Mirosławówce na Wołyniu, Chełmie, Janowie k/Radomia. Zjednoczenie ściśle współpracowało ze zborami niemieckich baptystów w Polsce.

Po zakończeniu II wojny światowej ruch ewangeliczny na ziemiach polskich praktycznie zamarł. Pozostało tu prawdopodobnie nie więcej niż tysiąc baptystów.

Po 1945 r. część zborów ewangelicznych chrześcijan znalazła się w Związku Radzieckim i przyłączyła się do Kościoła Baptystów. Zjednoczony Kościół Ewangeliczny w Polsce powstał w dniu 1947 r. na konferencji w Ustroniu wskutek porozumienia kilku związków wyznaniowych, m. in. b. Związku Ewangelicznych Chrześcijan.

Cerkiew Autokefaliczna

W wyniku agresji wojsk sowieckich w 1939 r. na wschodnie tereny Rzeczypospolitej, zajęte zostały także istniejące w ich obrębie diecezje prawosławne. Po zakończeniu I wojny światowej i ustaleniu wschodnich granic odrodzonego państwa polskiego (traktat ryski z 18 III 1921 r. i przyłączenie Wileńszczyzny w lutym 1923 r.), na terytorium Rzeczypospolitej znalazły się ponad 3 miliony ludności prawosławnej, rozmieszczonej w województwach: białostockim, poleskim, lubelskim, wołyńskim, nowogródzkim i wileńskim. Świeccy wyznawcy prawosławia byli w ogromnej większości Białorusinami i Ukraińcami; wśród duchowieństwa znaczną liczbę stanowili natomiast Rosjanie (Rosjanami byli wszyscy biskupi prawosławni). 17 IX 1925 r. ogłoszono oficjalnie autokefalię czyli niezawisłość polskiej cerkwi w soborze św. Marii Magdaleny (metropolitalnym) w Warszawie. Cerkiew prawosławna w Polsce przyjęła nazwę: Polski Autokefaliczny Święty Kościół Prawosławny.

Po wybuchu wojny niemiecko - sowieckiej – 22 VI 1941 r. tereny wschodnie Rzeczypospolitej przeszły pod okupację niemiecką. Ukraina Zachodnia podzielona została między Generalną Gubernię (dystrykt galicyjski) a tzw. Reichkommisariat Ukraine. Powstał również Generalny Komisariat Wołynia i Podola. Zwierzchnictwo nad cerkwią prawosławną w GG sprawował od 1940 r. metropolita Dionizy. Na terenie RKU cerkiew podzieliła się na autokefaliczną, bez prawa kanonicznego (metropolita Polikarp Sikorskij z Łucka) i autonomiczną (abp Wołynia i Żytomierza Ołeksa Hromadskij i abp Kamienia Podolskiego Damaskin). Cerkiew autokefaliczna miała silniejsze wpływy na obszarach wchodzących w skład dawnej II Rzeczypospolitej. Jednocześnie nasilił się tu ruch nacjonalistyczny.

30 VI 1941 r., w porozumieniu z metropolitą lwowskim obrządku unickiego Andrzejem Romanem Szeptyckim i metropolitą łuckim Polikarpem, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów – frakcja rewolucyjna (OUN – R) proklamowała „niepodległość” Ukrainy. Popierano niezależną od patriarchatu moskiewskiego Autokefaliczną Ukraińską Cerkiew Prawosławną, której metropolitą został arcybiskup Polikarp Sikorskij. Utworzono wówczas eparchię krakowsko - łemkowską, podzieloną na dekanaty. Poczynania te spotkały się z wzmożeniem represji niemieckich w stosunku do Ukraińców. Ofensywa rosyjska spowodowała, że w 1944 r. cała Ukraina została zajęta przez wojska Armii Czerwonej, co położyło kres próbom budowania odrębnych struktur państwowych i hierarchii kościelnej na tym terenie.