SĄD POLOWY W CYTADELI WARSZAWSKIEJ POLEWOJ WOJENNYJ SUD W WARSZAWSKOJ ALEKSANDROWSKOJ CITADELI UCZRIEŻDIENNYJ Inwentarz zespołu PL, 1 454 Opracowała Alicja Nowak 2004

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

 Machine-readable finding aid derived from MS Word. Date of source: 2005 Opis w językupolskim Streszczenie SĄD POLOWY W CYTADELI WARSZAWSKIEJ 1863-1880 Zespół nr 454 Kancelaria sądu polowego 0,4 mb. (6 j. a.) Wszystkie poszyty są w bardzo dobrym stanie. Rozmiary jednostek są zróżnicowane; poszyty zawierają od kilkudziesięciu do kilkuset stron. ros., pol., franc. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
PL 00-263 WARSZAWA ul. Długa 7
Akta dotyczą przestępstw politycznych dokonanych w czasie powstania styczniowego. Nieznane są pierwotne rozmiary zespołu. Zachowane obecnie 6 j. a. stanowi z pewnością jedynie jego znikomą część. Dawne sygnatury (najwyższa przy obecnej sygn. 6 – „po opisi No 2608”) świadczą, że zespół zawierał kilka tysięcy jednostek. W Centralnym Archiwum Historycznym Federacji Rosyjskiej przechowywana jest część akt Audytoriatu Polowego. Możliwe, że wśród nich są również materiały Sądu Polowego w Cytadeli Warszawskiej. Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Sąd Polowy w Cytadeli Warszawskiej utworzony został na podstawie ukazów głównodowodzącego I Armią Czynną z 13 i 14 października 1861 r., przywracających stan wojenny w Królestwie Polskim. Powołano go, tak jak centralne komisje śledcze: stałą i tymczasową, do spraw przestępców politycznych. Sąd ten, tak jak inne sądy polowe w Królestwie Polskim, miał charakter tymczasowy. Komisje śledcze kierowały do Sądu Polowego w Cytadeli zgromadzone podczas śledztwa akta spraw o cięższe przestępstwa polityczne. W Sądzie zapadał wyrok, który następnie był rozpatrywany przez instancję wyższą – Audytoriat Polowy Wojsk w Królestwie Polskim – i ostatecznie konfirmowany przez namiestnika. O wysokości kary decydowały: rodzaj przestępstwa i stan społeczny podsądnego.

W skład Sądu Polowego wchodziło sześciu oficerów sztabowych. Przewodniczący był w randze generała (był nim wojenny generał-policmajster I Armii generał-lejtnant Piotr Lewickij-Leontiew). Za formalną stronę przewodu sądowego odpowiadał audytor – referent prawny spraw, który nie należał do składu sędziowskiego. Rozprawy miały charakter tajny i opierały się wyłącznie na materiałach śledczych: referatach komisji śledczych, protokołach zeznań osób oskarżonych i świadków. Wyroki Sądu Polowego podlegały rewizji Audytoriatu Polowego i konfirmacji głównodowodzącego wojskami I Armii (od 1862 r. warszawskiego okręgu wojennego). O ważniejszych wyrokach namiestnik meldował ministrowi wojny.

Prawną podstawą wyroków wydawanych przez Sąd Polowy były: Swod wojennych postanowlenij, czast’ piataja, Ustaw wojenno-ugołownyj, kn. 1-2, Sanktpietierburg 1859, Kodeks kar głównych i poprawczych, Warszawa 1847, Swod zakonow Rossijskoj Impierii, t. XV, a także specjalne rozkazy głównodowodzącego i namiestnika, wydawane na podstawie przepisów o sądzeniu powstańców, wprowadzonych w maju 1863 r. Rozkaz wydany 24 V / 5 VI 1863 r. dzielił przestępców politycznych na pięć kategorii, uwzględniających stan społeczny, wykształcenie oraz charakter przestępstwa.

Sąd Polowy w Cytadeli Warszawskiej został rozwiązany 1 IX 1870 r. a jego funkcje przejęła Komisja Sądu Wojennego utworzona przy Warszawskim Zarządzie Komendantury.

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Akta politycznych rozpraw sądowych przeciwko osobom cywilnym Wydział Wojskowo-Sądowy przekazał w 1879 r. Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej. Po likwidacji tejże Komisji w 1882 r. akta Audytoriatu Polowego i Wydziału Wojskowo-Sądowego zostały przekazane do Archiwum Akt Dawnych, gdzie przechowywano je do 1915 r. Jako ściśle tajne zostały wówczas ewakuowane do Moskwy. Akta Audytoriatu wróciły do Polski w 1923 r., na mocy traktatu ryskiego i ponownie zostały złożone w AAD. Akta te spłonęły podczas powstania warszawskiego. Akta Sądu Polowego w Cytadeli Warszawskiej przechowywane obecnie w Archiwum Głównym Akt Dawnych zostały rewindykowane w 1964 r. ze Związku Radzieckiego.

 Zawartość

Wszystkie sprawy dotyczą przestępstw politycznych dokonanych w czasie powstania styczniowego, przede wszystkim wykonywania wyroków przez żandarmerię powstańczą. Wśród oskarżonych są osoby różnego stanu: właściciel ziemski, zarządcy dóbr, chłopi.

Na dokumentację sądową składają się: zeznania osób oskarżonych, relacje świadków, korespondencja władz administracyjnych i policyjnych.

Ostatni poszyt (sygn. 6) zawiera dwie fotografie oskarżonego Jana Ostrowskiego.

Hasła Warszawa, Cytadela warszawska, Sąd Polowy Powstanie Styczniowe Hasła osobowe Biszkowicz Szloma, kupiec z Białegostoku 3 Dasiak Wojciech, chłop ze wsi Poręba 4 Jaszczołd Konstanty, kleryk z Petersburga 2 Kierznowski (Kiersznowski) Aleksander, właściciel majątku Szepietowo 1, 2 Niemyjski Jan, szlachcic ze wsi Dąbrówka Kościelna 5 Ostrowski Jan Witold Klemens, szlachcic ze wsi Wyględówek 6 Ożarowski Stanisław, zarządca dóbr Szepietowo 1, 2 Raczyński Romuald, zarządca dóbr Szepietowo 1, 2 Informacje dla Użytkownika Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie jest zmikrofilmowany.

 Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa. Reprodukowanie jest możliwe po uzyskaniu zgody Archiwum Głównego Akt Dawnych. W tych sprawach należy kontaktować się z Kierownikiem oddziału informacji i udostępniania AGAD.

Jak cytować?

AGAD, Sąd Polowy w Cytadeli Warszawskiej

Opracowanie

Przy opracowywaniu zespołu pozostawiono układ registraturalny (na ile było to możliwe przy tak znikomym stopniu zachowania), zachowano kolejność „po Polewomu Sudu” tom II, III, V, VI i VII. Tylko ostatni poszyt nie ma takiego oznaczenia. Jednostki spaginowano. W opisie jednostki inwentarzowej uwzględnione zostały następujące elementy: sygnatura, tytuł (po rosyjsku w transkrypcji i z tłumaczeniem na język polski), daty, języki, opis zewnętrzny, liczba stron, sygnatury dawne, uwagi i aneksy.

Materiały Pokrewne

Rosyjskie Archiwum Państwowe Wojskowo-Historyczne

Rossijskij gosudarstwiennyj wojenno-istoriczieskij archiw - RGWIA

107005 Moskwa

ul. 2-ja Baumanskaja, 3

 Bibliografia

Kaleński G., Źródła do wojskowej historii powstania styczniowego, [w:] Pamiętnik IV Powszechnego Zjazdu Historyków w Poznaniu 6-8 XII 1925, t. 1. Referaty, Lwów 1925

Konarski K., Komisje Śledcze Tymczasowa i Stała 1833-1882 [w:] Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, pod red. P. Bańkowskiego, K. Konarskiego, A. Stebelskiego, t. 1, Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Warszawa 1957, s. 170-173

Niemojewski J., Podstawy prawne wyroków sądów wojskowych rosyjskich w powstaniu 1863 roku na terytorium Królestwa Polskiego. Szkic historyczno-prawny, [w:] Księga Pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestopięcioletniej działalności naukowej prof. Marcelego Handelsmana, Warszawa 1929, s. 301-330

Obuszenkowa L. A., Archiwnyje matieriały sudiebno-sliedstwiennych uczrieżdienij 1863-1864 gg. po diełam ucziastnikow wosstanija, [w:] K stoletiju gieroiczieskoj borby „za naszu i waszu swobodu”. Sbornik statiej i matieriałow o wosstanii 1863 g., pod red. W. Diakowa, I. Millera i S. Falkowicz, Moskwa 1964, s. 212-270

Ramotowska F., Carskie władze represyjne, [w:] Proces Romualda Traugutta i członków Rządu Narodowego. Akta Audytoriatu Polowego z lat 1863-1864, pod red. E. Halicza, oprac. A. Borkiewicz, C. Milewski, K. Morawska, F. Ramotowska, A. Sienkiewicz, t. 1, Warszawa 1960, s. XXXIX-XLVI

Ramotowska F., Sąd Wojenno-Polowy w Cytadeli, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych. Przewodnik po zasobie. T. 2. Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, s. 465-469 (tam literatura uzupełniająca)

Wawrzkowicz E., Cytadela Aleksandrowska w Warszawie, z przedmową Sz. Askenazego, Warszawa 1920

 INWENTARZ 454 1 1867 Dieło Wriemiennoj Wojenno-Sledstwiennoj Kommisii o powieszenii miatieżnikami nieizwiestnago Russkago czełowieka wblizi dier[iewni] Szepietowo Łomżinskago ujezda a także o powieszenii w tojże dieriewni katoliczeskago ksiendza ili klerika, rawno o raznych politiczeskich priestupleniach pomieszczika Kiersznowskago i upr[aw]la[juszczi]ch: Ożarowskago i Raczinskago [Sprawa Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej o powieszenie przez buntowników nieznanego Rosjanina w pobliżu wsi Szepietowo w powiecie łomżyńskim, oraz powieszenia w tejże wsi katolickiego księdza lub kleryka, czyli różnych przestępstw politycznych ziemianina Kiersznowskiego i zarządców: Ożarowskiego i Raczyńskiego] poszyt, s. 611 ros., pol. Czast 2, po Polewomu Sudu Tom II, po opisi No 1357, 93

Plany odręczne: domu kościelnego w Dombrówce (!) - s. 268, dworu w Szepietowie - s. 317, domu zarządcy Raczyńskiego - s. 318, wsi Szepietowo - 319

 2 1863, 1867 - 1869 Dieło Wriemiennoj Wojenno-Sledstwiennoj Kommisii o powieszenii miatieżnikami nieizwiestnago Russkago czełowieka wblizi dier[iewni] Szepietowo Łomżinskago ujezda a także o powieszenii w tojże dieriewni katoliczeskago ksiendza ili klerika Jaszczołda, rawno o raznych politiczeskich priestuplenijach pomieszczika Kiersznowskago i uprawliajuszczich: Ożarowskago i Raczinskago [Sprawa Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej o powieszenie przez buntowników nieznanego Rosjanina w pobliżu wsi Szepietowo w powiecie łomżyńskim, oraz powieszenia w tejże wsi katolickiego księdza lub kleryka Jaszczołda, czyli różnych przestępstw politycznych ziemianina Kiersznowskiego i zarządców: Ożarowskiego i Raczyńskiego] poszyt, s. 311 ros., pol. Czast 3, po Polewomu Sudu Tom III, po opisi 1357, 94 3 1864, 1867, 1869 Dieło Wriemiennoj Wojenno-Sledstwiennoj Kommisii o powieszenii dwuch jewriejew w Mazow[ieckam] ujezdie (odnogo Jewrieja kupca iz Biełastoka, drugogo [...] [sapoż]nika) Jewriej Szlioma Biszkowicz [Sprawa Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej o powieszenie dwóch Żydów w powiecie mazowieckim (jednego kupca z Białegostoku, drugiego - szewca) Żyd Szloma Biszkowicz] poszyt, s. 210 ros., pol. po Polewomu Sudu Tom V, po opisi 1461, 95 4 1865 - 1866 Wojenno-sudnoje dieło proizwiediennoje w Polewom Wojennom Sudie w Warszawskoj Aleksandrowskoj Citadeli uczrieżdiennom o k[r]iestianinie Wojciechie Dasiakie [Sprawa sądowa prowadzona w Sądzie Polowym utworzonym w Cytadeli Warszawskiej przeciwko chłopu Wojciechowi Dasiakowi] poszyt, s. 548 ros., pol. [po Pole]womu Sudu Tom VI 5 1869 Dieło Wriemiennoj Wojenno-Sledstwiennoj Kommisii o wytriebowannom iz Orłowskoj ariestantskoj roty żandarmie wieszatiele Janie Niemyjskom, prinimawszem uczastie wo mnogich ubijstwach sowierszennych w 1863 godu w Mazowieckom ujezdie [Sprawa Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej przeciwko sprowadzonemu z orłowskiej roty aresztanckiej żandarmowi Janowi Niemyjskiemu, który brał udział w licznych zabójstwach dokonanych w 1863 r. w powiecie mazowieckim] poszyt, s. 67 ros., pol. po Polewomu Sudu Tom VII, po opisi No 1789, 97 6 1878 - 1880 Dieło Wriemiennoj Wojenno-Sledstwiennoj Kommisii o dobrowolno wozwratiwszemsia iz za granicy Polskom wychodce Iwanie Ostrowskom [Sprawa Tymczasowej Komisji Wojenno-Śledczej przeciwko polskiemu emigrantowi Janowi Ostrowskiemu, który dobrowolnie powrócił z zagranicy] poszyt, s. 915 ros., pol., franc. po opisi No 2608

Zdjęcia oskarżonego - s. 92, 376

Poszyt posiada także drugą stronę tytułową z opisem o treści: Wojenno-Sudnoje dieło proizwiediennoje w Kommissii Polewogo Wojennogo Suda uczrieżdiennoj pri Warszawskom Komiendantskom Uprawlenii o wozwratiwszemsia iz za granicy Polskom wychodce Janie Witoldie Klemiensie Ostrowskom [Sprawa sądowa prowadzona przez Komisję Sądu Polowego, utworzoną przy Zarządzie Komendanta Warszawy, przeciwko polskiemu emigrantowi Janowi Witoldowi Klemensowi Ostrowskiemu, który powrócił z zagranicy]