Ministerstwo Spraw Wewnętrznych powstało na mocy postanowienia z 17 III 1848 r. tworzącego Radę Ministrów. Ministerstwo przejęło funkcje dwóch zlikwidowanych urzędów nadwornych – Zjednoczonej Kancelarii Nadwornej i Najwyższej Izby Policyjnej. Dopiero jednak 8 V 1848 r. cesarz Ferdynand I, na wniosek Franza Pillersdorfa, prezesa Rady Ministrów, zezwolił na organizację Ministerstwa. Aż do 1860 r. (poza krótkim okresem lat 1848-1849), kompetencje Ministerstwa rozciągały się na całe terytorium Cesarstwa. Od 1 VI 1852 r. ograniczono zakres nadzoru Ministerstwa nad policją jedynie do spraw lokalnych, podczas gdy w sprawach bezpieczeństwa państwa policja podlegała szefowi utworzonego wówczas Najwyższego Urzędu Policyjnego (Oberste Polizeibehörde). To ograniczenie kompetencji Ministerstwa powstało na tle konfliktu pomiędzy ministrem spraw wewnętrznych Aleksandrem Bachem a jego przeciwnikiem Carlem Fredrichem Kübeckiem, przewodniczącym Rady Państwa. W 1859 r. utworzono Ministerstwo Policji, które przejęło od Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zarząd policji. W 1853 r., po likwidacji Ministerstwa Rolnictwa i Górnictwa, część jego agend przeniesiono do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 20 X 1860 utworzono do życia Ministerstwo Stanu (Staatsministerium), powstałe z połączenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z Ministerstwami Wyznań i Oświaty oraz Sprawiedliwości. Zakres działań Ministerstwa Stanu został wydany tego samego dnia w tzw. dyplomie październikowym (Octoberdiplom). Sprawami wewnętrznymi w Ministerstwie Stanu zajmowały się departamenty I i II. Po zlikwidowaniu Ministerstwa Stanu - 2 III 1867 r. przywrócono samodzielność wymienionym ministerstwom. Reaktywowane wówczas C. K. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych objęło swoimi kompetencjami również nadzór nad policją. Do zakresu działania Ministerstwa, według postanowienia z 12 IV 1852 r. , należały następujące sprawy: kierownictwo i nadzór na wszystkimi sprawami polityczno-administracyjnymi, czuwanie nad bezpieczeństwem granic państwa i granic poszczególnych krajów koronnych, sprawy granic jednostek administracyjnych, nazewnictwo wsi i miast, nobilitacje i legitymacje szlachectwa, fundacje, stan sanitarny państwa, ewidencja ludności, nadawanie obywatelstwa austriackiego, współdziałanie w organizowaniu zaopatrzenia i kwaterowania wojska, nadzór nad zakładami poprawczymi, dobroczynnymi i szpitalami, decydowanie (jako najwyższa instancja) w sprawach samorządu gminnego i powiatowego, przedkładanie cesarzowi wniosków o zatwierdzenie burmistrzów i prezesów rad powiatowych, decyzje w sprawach stowarzyszeń i zgromadzeń, o sprawach administracji politycznej (w najwyższej instancji) oraz współdecydowanie w przygotowywanych pracach ustawodawczych innych ministerstw (o ile prace te dotyczyły administracji politycznej), redagowanie Dziennika Ustaw Państwa, kierowanie zakładami ubezpieczenia robotników od wypadków i w razie choroby (tę ostatnią sprawę przekazano później C. K. Ministerstwu Handlu i Przemysłu). Rozległe kompetencje zostały jeszcze rozszerzone na podstawie postanowienia z 17 II 1870 r., którym wyłączono z zakresu działania Ministerstwa Obrony Krajowej i przydzielono Ministerstwu Spraw Wewnętrznych sprawy bezpieczeństwa publicznego w tym m.in. nadzór nad policją i cywilnymi władzami bezpieczeństwa (żandarmeria pozostała jednak w gestii Ministerstwa Obrony Krajowej), cenzurę prasy i spektakli teatralnych, sprawy paszportowe, meldunkowe oraz przewóz broni. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych uchodzące w opinii społecznej za instytucję konserwatywną bywało kierowane przez ministrów sprzyjających reformom, jak Ernest von Koerber, równocześnie prezes Rady Ministrów (1900-1904). Przejawem konserwatyzmu było m. in. przeciwstawianie się reformie systemu kancelaryjnego Ericha Kilmansegga.

Podobnie jak inne ministerstwa Ministerstwo Spraw Wewnętrznych dzieliło się na sekcje, a te z kolei na departamenty. Ich liczba zmieniała się, w związku ze zmianami kompetencji Ministerstwa. U progu swej działalności w 1848 r. Ministerstwo składało się z czterech sekcji i siedemnastu departamentów. Gdy ministrem spraw wewnętrznych w 1849 r. został Aleksander Bach, zmieniono organizację Ministerstwa, dzieląc je na dwa piony (Gruppen) – administracyjny i legislacyjny oraz cztery sekcje. W 1858 r. wprowadzono podział na dwie sekcje i dziewiętnaście departamentów (m. in. szlachecki, sanitarny, budowlany, finansowy, prawny, policyjny, do spraw stowarzyszeń). W początkach XX w. obok tych departamentów resortowych pojawiły się departamenty regionalne obsługujące sprawy poszczególnych krajów koronnych, o ile departamenty resortowe nie załatwiały tych spraw. Okresowo Ministerstwu podlegały takie instytucje, jak Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Nauk czy Instytut Geologiczny.

Skład osobowy Ministerstwa stanowili, oprócz ministra, szefowie sekcji, radcy ministerialni, radcy sekcyjni, sekretarze ministerialni, koncepiści, przydzieleni urzędnicy z krajów koronnych, urzędnicy do specjalnych zleceń, urzędnicy pomocniczy (Hilfsämter).

Przy Ministerstwie działało szereg wyspecjalizowanych organów. Do najważniejszych należały:

1. Państwowa Rada Archiwalna (statut z 9 XI 1894 r.), zajmująca się sprawami archiwów państwowych,

2. Rada Przyboczna do spraw Obrotu Żywnością (działała od 3 IV 1897 r.),

3. Najwyższa Rada Sanitarna,

4. Rada Przyboczna ds. Ubezpieczeń (działała od 1888 r.),

5. Biuro Redakcyjne Dziennika Ustaw Państwa.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, podobnie jak inne, zakończyło swą działalność w 1918 r.