1. ORGANIZACJA, SKŁAD I KOMPETENCJE II RADY STANU KRÓLESTWA POLSKIEGO

Po upadku powstania listopadowego w r. 1831 zaborcza administracja w Królestwie Polskim zorganizowana została na nowych podstawach polityczno-prawnych, sformułowanych w statucie organicznym, podpisanym przez cesarza Mikołaja I 14/26 II 1823 r. Akt ten, który tylko w części został wprowadzony w życie, kasował konstytucję Królestwa Polskiego z 1815 r., zmieniał prawnopaństwowy stosunek Królestwa do Rosji i wprowadzał nowy, wzorowany na rosyjskim, system administracyjno-prawny. Ogłaszał, iż odtąd Królestwo Polskie przyłączone zostaje „na zawsze” do cesarstwa, jako „nierozdzielna część” imperium, która tylko „w miejscowym prawie cywilnym” zachowa pewne odrębności. Art. 69 statutu unieważniał wszystkie „sprzeciwiające się [jego] przepisom dawniejsze prawa i ustawy”, art. 68 zapowiadał „rozwijanie i dopełnianie” normatywów zawartych w statucie. Pozostawiało to miejscowym władzom możliwości interpretacji dawnych i nowych praw, odpowiednio do okoliczności i zapatrywań własnych. Jednak celowa nieokreśloność prawodawstwa rosyjskiego w Królestwie Polskim po powstaniu listopadowym krępowała swobodę działania administracji kraju. Namiestnik ks. Iwan Paskiewicz skarżył się w r. 1847 w memoriale do Mikołaja I, że statut z r. 1832 „zbyt ogranicza władzę rządową i utrudnia zarządzanie”, postulował tym samym konieczność istnienia w Królestwie Polskim władzy wyjątkowej i dyskrecjonalnej, pozostającej poza normami i formami prawnymi, w jaką został wyposażony, a jaką wedle słów historyka rosyjskiego Szczerbatowa, „oblókł w złożony system strachu i zachęty”.

Ten stan polityczno-prawny pokonanego militarnie kraju miał wpływ m. in. na organizację, zakres kompetencji i funkcjonowanie jego centralnych magistratur, które wymieniony statut powoływał, względnie przywracał. Do ostatnich należała Rada Stanu, zorganizowana obecnie na odmiennych, niż jej poprzedniczka z okresu konstytucyjnego, zasadach. Organizację i podstawowe kompetencje II Rady Stanu Królestwa Polskiego, określały art. 28 i 29 statutu organicznego oraz postanowienie cesarskie z 12/24 XII 1832 r. Art. 81 postanowienia uchylał podstawy prawne b. Rady Stanu, zaś art. 82 zastrzegał „stopniowe rozwinięcie [nowego] prawa zasadniczego” Rady. Wymienione normatywy, nie naruszając samego charakteru władzy, wprowadzały istotne zmiany w jej organizacji, składzie i kompetencjach. W latach późniejszych były one uzupełniane i modyfikowane. Radę Stanu przywrócono więc jako przede wszystkim organ opiniodawczy w sprawach ustawodawczych, kontrolny rządu oraz rozstrzygający w sporach jurysdykcyjnych między władzami administracyjnymi a sądowymi i decydujący o oddawaniu pod sąd urzędników administracji cywilnej określonego szczebla za przestępstwa popełnione przez nich w urzędzie.

Artykuły 29 i 30 statutu organicznego nakładały na Radę Stanu następujące obowiązki: 1)„Przeglądanie i układanie projektów do nowych praw i ustaw”, dotyczących „ogólnego zarządu Królestwa”; 2) Rozwiązywanie sporów między władzami administracyjnymi i sądowymi o zakres ich władzy, tj. sporów jurysdykcyjnych; 3) „Roztrząsanie przedstawień i próśb zgromadzeń stanów prowincjonalnych i rad wojewódzkich względem potrzeb i dobra kraju oraz rezerwowanie pomienionych przedstawień i próśb”. Ten punkt atrybucji Rady Stanu nie miał praktycznego zastosowania, ponieważ wymienione w nim organa nie zostały w ogóle utworzone; 4) Przeglądanie rocznego budżetu Królestwa Polskiego, przedstawionego przez Radę Administracyjną oraz raportów kontrolera generalnego z rewizji rachunków różnych gałęzi zarządu; 5) Rozpatrywanie raportów „głównych naczelników rozmaitych gałęzi administracyjnych o ich czynnościach w interesach im powierzonych”; 6) Stanowienie o oddawaniu pod sąd urzędników za przestępstwa popełnione przez nich w urzędzie, oprócz urzędników mianowanych przez cesarza lub w jego imieniu. Nie sprecyzowany dokładnie zakres najważniejszych kompetencji Rady Stanu w sprawach projektów praw, budżetu kraju i rocznych raportów „głównych naczelników” z działalności podległych im resortów administracyjnych (punkty: 1, 4, 5) wyjaśniony został w art. 31 statutu, który stwierdzał: „Interesa ściągające się do prawodawstwa i inne projekta wielkiej wagi, które się Nam zdawać będą wymagającymi poprzedniego i starannego skombinowania z istniejącymi w innych częściach Imperium ustawami i ogólnym onego dobrem oraz budżet roczny składany Nam przez Radę Stanu Królestwa Polskiego dla ostatecznego przejrzenia i potwierdzenia, będą przechodzić przez Radę Stanu Cesarstwa Rosyjskiego”. W tym celu utworzony w niej został postanowieniem cesarskim z 14 II (st. st.) 1832 r. osobny departament, pod nazwą: Departament Dieł Carstwa Polskogo (Departament Spraw Królestwa Polskiego), do którego zostali powołani członkowie spośród „poddanych Cesarstwa i Królestwa”.

Rosyjski prawnik N. Rejnke, interpretując fakt powołania w rosyjskiej Radzie Państwa Departamentu do Spraw Królestwa Polskiego, pisze, iż czyniło to w ogóle zbędnym istnienie Rady Stanu w Królestwie, której los został tą decyzją przesądzony.

Namiestnik Królestwa Polskiego generał feldmarszałek hr. Iwan Paskiewicz Erywański w przemówieniu inauguracyjnym, wygłoszonym na pierwszym posiedzeniu Rady Stanu w dniu 29 IV/11 V 1833 r. dał następujący komentarz do ogłoszonych praw, normujących kompetencje II Rady Stanu: „Rada Stanu zastępując odtąd dawny skład prawodawczy obowiązaną będzie tłomaczyć Monarsze prawdziwe i dobrze zrozumiane kraju potrzeby. Powołana do rozważania spraw najważniejszych, do rozbierania projektów do ustaw ściągających się do wszystkich oddziałów prawodawstwa cywilnego, karnego, administracyjnego i skarbowego, do roztrząsania i kontrolowania zarządu rozmaitych służby publicznej odnóg: magistratura ta ma sobie oprócz tego poruczone stanowienie o sporach jurysdykcyjnych, zachodzących pomiędzy władzami administracyjnymi i sądowymi i oddawanie pod sąd urzędników administracyjnych”. Namiestnik wyrażał nadzieję, że rękojmią spełniania tak „wysokiego przeznaczenia” Rady Stanu będą jej członkowie, w których „świetle i doświadczeniu, w prawości i czystości uczuć – [znajdzie] to szczęśliwe połączenie wspólnych usiłowań do rozwinięcia wielkich widoków i ojcowskich łaskawego Monarchy zamiarów koniecznie potrzebne”.

Namiestnik zatem za najważniejsze zadanie Rady Stanu uważał rozpatrywanie projektów praw oraz kontrolę zarządu cywilnego kraju. W dziedzinie ustawodawczej Rada miała zastąpić – wedle nieprecyzyjnego sformułowania Paskiewicza – „dawny skład prawodawczy”. Jednakże zarówno przepisy ogłoszone, jak i praktyka świadczyły, że kompetencje Rady zostały pod tym względem ograniczone tylko do funkcji opiniodawczej. Gdy w okresie konstytucyjnym Rada Stanu miała prawo wprowadzania poprawek i uzupełnień do przedstawionych jej za pośrednictwem Rady Administracyjnej projektów praw i „urządzeń administracyjnych” Królestwa Polskiego (aktów Sejmu i króla) i nadawania im ostatecznej redakcji, to obecnie rolę jej ograniczono tylko do opiniowania, a właściwie do „tłumaczenia Monarsze prawdziwie dobrze zrozumianych kraju potrzeb”. W razie konieczności, Rada przesyłała dany projekt ze swymi uwagami do komisji rządowej, która go przygotowała, w celu wprowadzenia doń ewentualnych zmian lub uzupełnień. Ostateczną redakcję nadawał projektom obecnie Departament do Spraw Królestwa Polskiego w rosyjskiej Radzie Państwa, który uzgadniał je z ustawodawstwem rosyjskim oraz „ostatecznie przeglądał i potwierdzał”. To samo dotyczyło budżetu Królestwa Polskiego, który przed zatwierdzeniem cesarskim uzgadniany był w Departamencie z budżetem Cesarstwa.

Tak więc w procesie ustawodawczym Królestwa Polskiego po powstaniu listopadowym nastąpiła ta zasadnicza zmiana w stosunku do okresu poprzedniego, że eliminowano w nim organ przedstawicielski polski – Sejm, a wprowadzono organ administracyjny rosyjski – Departament do Spraw Królestwa Polskiego w Radzie Państwa, który miał oczywiście przeciwstawne do Sejmu polskiego zadania (nie dobro autonomicznego Królestwa Polskiego i jego obywateli, lecz dobro Cesarstwa Rosyjskiego). Ten sam porządek, jaki przepisany został Radzie Stanu do rozpatrywania projektów praw, obowiązywał ją również i przy rozpatrywaniu corocznego, ogólnego budżetu Królestwa Polskiego, który przygotowywany był przez Komisję Rządową Przychodów i Skarbu wraz z innymi komisjami rządowymi i układany po uprzedniej dyskusji przez Radę Administracyjną.

Funkcje kontrolne II Rady Stanu w dziedzinie zarządu cywilnego Królestwa Polskiego sprowadzały się, podobnie jak w okresie poprzednim, do rozpatrywania corocznych sprawozdań z działalności różnych „wydziałów” rządu oraz kontrolera generalnego z rewizji rachunków wszystkich gałęzi administracji, które były składane Radzie Administracyjnej. Na ich podstawie „Komisja Tymczasowa” powoływana co roku przez namiestnika z grona Rady Stanu, opracowywała „rys ogólny” działalności rządu, który wraz ze swymi uwagami przedstawiała do zatwierdzenia Ogólnemu Zgromadzeniu Rady. Po zatwierdzeniu namiestnik przesyłał je, za pośrednictwem ministra sekretarza, cesarzowi.

W sporach jurysdykcyjnych między władzami administracyjnymi a sądowymi, ostateczna decyzja należała do Rady Stanu. Dotyczyły one zakresu atrybucji tych władz w konkretnych, załatwianych przez nie lub sądzonych sprawach, z reguły natury ekonomicznej. Tryb postępowania był następujący: gdy sąd uważał, że jego atrybucje zostały naruszone przez jakiś urząd administracyjny, powinien o tym dany urząd ostrzec. To samo dotyczyło urzędu administracyjnego, jeśli w atrybucje jego wchodził sąd. Ostrzeżeń takich mogli udzielać prezesi sądów i prezesi komisji wojewódzkich. Jeśli spór nie został załatwiony bezpośrednio między stronami ciągu 8 dni, władza odwołująca się miała prawo skierować sprawę do właściwej komisji rządowej, która wnosiła takową wraz ze swym wnioskiem i „dowodami” do Rady Stanu. Tu rozpatrywała je najpierw Komisja Instrukcyjna, która w razie potrzeby miała prawo żądać od stron dodatkowych objaśnień. Po rozpatrzeniu i zaopiniowaniu sporu Komisja Instrukcyjna kierowała go za pośrednictwem sekretarza stanu na posiedzenie Rady Stanu, w którym uczestniczył również referendarz opracowujący daną sprawę. Orzeczenia Rady były ostateczne. Rada obowiązana była podawać w nich przyczyny, dla których uchylała bądź wyrok sądowy, bądź zarządzenie władzy administracyjnej. Orzeczenie takowe musiały być zatwierdzone przez namiestnika, przez niego podpisane i kontrasygnowane przez sekretarza stanu. Miały następującą arengę: „W imieniu Najjaśniejszego Mikołaja I Cesarza Wszech Rosji Króla Polskiego etc. etc. etc. Rada Stanu [...]„. W sprawach sądzenia urzędników, Radzie Stanu przysługiwało prawo stanowienia o oddawaniu pod sąd tych urzędników administracyjnych mianowanych przez cesarza lub namiestnika, którzy „nie należeli do rzędu najwyższych” i nie byli oskarżeni o przestępstwa stanu, lecz o wykroczeniu w urzędzie. Postanowienie cesarskie z 12/24 XII 1832 r. za wykroczenia takie uznawało: 1) sprzeciwianie się urzędnika prawom i „urządzeniom” lub namawianie innych do tegoż; 2) „przeszkadzanie” innym urzędnikom w spełnianiu ich obowiązków; 3) przekupstwo i kierowanie się własnym interesem w służbie urzędniczej; 4) przywłaszczanie grosza publicznego; 5) użycie na własną korzyść, ukrycie albo zabranie funduszów publicznych lub dokumentów mu powierzonych; 6) gwałt, zdzierstwo i „jakikolwiek bądź ucisk”; 7) fałszowanie powierzonych mu akt; 8) nadużycie władzy przez naruszenie własności prywatnej, nieprawne uwięzienie kogoś, „zatrzymanie jakiejś rzeczy”, niedopuszczenie do wniesienia przez pokrzywdzonego skargi i poszukiwania sprawiedliwości; 9) niedbalstwo lub „nieczynność”, narażająca na szwank służbę publiczną.

Sprawy o powyższe wykroczenia wnosili odpowiedni dyrektorzy główni komisji rządowych lub kontroler generalny do Rady Administracyjnej, która z własnymi wnioskami kierowała je do Rady Stanu. Tu „osądzała” je najpierw Komisja Instrukcyjna, która miała obowiązek przeprowadzania własnych badań. Oskarżonemu przysługiwało prawo do obrony w określonym terminie. Na podstawie zebranych materiałów śledczych i dowodowych Komisja opracowywała raport, który stanowił podstawę decyzji Rady Stanu o oddawaniu urzędnika pod sąd lub anulowaniu sprawy.

Omówione normatywy pierwiastkowe, organizacji i kompetencji II Rady Stanu Królestwa Polskiego, nie obejmowały całej, obszernej dziedziny spraw sporów administracyjnych, należących do kompetencji I Rady, sporów natury fiskalnej między obywatelami a władzami, z tytułu dzierżaw dóbr, dochodów konsumpcyjnych lub opłat skarbowych, kontraktów o dostawy na różne cele publiczne, sporów o „allewiacje” (ulgi w podatkach) lub nierówny rozkład podatków, o odszkodowania itp., które tym samym nie wchodziły początkowo do zakresu działań II Rady Stanu i jej Komisji Instrukcyjnej. Załatwienie przez Radę „spraw administracyjnych” należących do zakresu sądownictwa administracyjnego, objęte było także iuristricium (tj. prawem zawieszającym w czasie wojny postępowanie sądowe w określonych sprawach), ogłoszonym w czasie powstania listopadowego i przedłużonym przez Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego w postanowieniu z dnia 27 X/ 8 XI 1831 r. aż do czasu wydania nowych postanowień w tej mierze. W związku jednak z ich ciągłym napływaniem do kancelarii Rady Stanu oraz koniecznością załatwienia spraw zaległych Rada na posiedzeniu w dniu 17/29 V 1833 r. wyznaczyła specjalną Komisję do rozpatrzenia tej kwestii i stwierdzając brak podstaw prawnych do zajmowania się sprawami administracyjnymi postanowiła utrzymać je w zawieszeniu, aż do czasu wydania postanowienia ogólnie rozwiązującego problem sądownictwa administracyjnego. Tymczasem Rada Administracyjna postanowieniem z 13/25 IV 1834 r. polecała komisjom wojewódzkim rozpatrywanie i „stanowcze decydowanie wzajemnych pretensji i obrachunków” bieżących między dzierżawcami i administratorami dóbr rządowych i suprymowanych a skarbem; sprawy te dotychczas należały do kompetencji Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, co bardzo opóźniało ich bieg. Natomiast postanowienia Rady Administracyjnej z 1 VII 1834 r. oraz z 15 VIII 1835 r. powierzały Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu załatwianie „na drodze ekonomiczno- administracyjnej” spraw spornych, obrachunkowych między skarbem a dzierżawcami dóbr rządowych z epoki Księstwa Warszawskiego, które w okresie Królestwa Konstytucyjnego rozstrzygane były „ostatecznie” najpierw przez Delegację Administracyjną przy Radzie Stanu (w jej zastępstwie), a następnie przez samą Radę Stanu („instrukcje” dla Komisji Rządowej miały być przygotowywane przez komisje wojewódzkie). Od decyzji wydanej przez Komisję Rządową dzierżawcy wolno było odwoływać się w okresie nie dłuższym niż 3 miesiące, za pośrednictwem tejże Komisji do Rady Stanu, jako instancji rozstrzygającej ostatecznie. Iuristricium w sprawach należących do sądownictwa administracyjnego zniesione zostało dopiero postanowieniem Rady Administracyjnej z 8/20 II 1835 r., wydanym na wniosek Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Art. 3 postanowienia głosił, że „sprawy wedle dawniejszych urządzeń z odwołania się od wyroków Komisji wojewódzkich do rozpoznania Rady Stanu należącego i teraz pod jej decyzję przedstawiane być powinny”.

Kolejne decyzje w sprawach kompetencji Rady Stanu dotyczących „sporów administracyjnych” i sądownictwa administracyjnego wydane zostały w r. 1836. Na posiedzeniu Rady Stanu w dniu 11/23 VII 1836 r. sekretarz stanu przedstawił odezwę prezesa Rady Państwa Cesarstwa Rosyjskiego hr. Nikołaja Nowosilcowa do namiestnika Królestwa Polskiego z 14 maja (st. st.) tego roku (przekazaną kancelarii Rady Stanu przez sekretarza stanu Rady Administracyjnej), w której podano do wiadomości, co następuje: Prezes Rady Państwa na skutek osobistego porozumienia się z namiestnikiem Królestwa Polskiego przedstawił cesarzowi uwagi ogólne w sprawie projektów do postanowień, dotyczących nowego porządku postępowania w przedmiotach sporów administracyjnych, łącząc je z przeprowadzoną wówczas przez specjalny Komitet, powołany przez cesarza, ogólną rewizją prawodawstwa Królestwa Polskiego oraz z zasadami przezeń przyjętymi, a dostosowanymi do „teraźniejszego położenia Królestwa względem Cesarstwa”. Cesarz uwzględniając tę okoliczność oraz „niedogodności wynikające ze wstrzymania dłuższego biegu sądownictwa administracyjnego w Królestwie Polskim”, zdecydował, ażeby „aż do urządzenia nowego” przywrócony został poprzednio stosowany porządek postępowania w tych sprawach oraz pozostawił „bliższemu uznaniu ks. namiestnika wydanie stosownych w tej mierze rozporządzeń”. Namiestnik prezydujący w Radzie Stanu na tymże posiedzeniu oświadczył, iż rozkazem najwyższym Rada Stanu zostaje tymczasowo upoważniona do rozstrzygania sporów administracyjnych „wedle urządzeń przed dniem 29 IX 1830 r. obowiązujących”. Sekretarzowi stanu wydał polecenie, aby przekazał Komisji Instrukcyjnej Rady Stanu złożone w kancelarii materiały wszystkich sporów administracyjnych zarówno zaległych, jak i bieżących. W związku z tymi nowymi atrybucjami Rady Stanu i Komisji Instrukcyjnej namiestnik powiększył skład tej ostatniej o trzech referendarzy stanu. W przygotowaniu sporów administracyjnych do ostatecznej decyzji Rady Stanu Komisja miała obowiązek przestrzegania przepisów dekretu cesarskiego z 30 III/11 IV 1817 r. i postanowienia Rady Administracyjnej z 26 XI 1822 r. Otrzymała też zlecenie, aby postępując „z całym pośpiechem w interesach obecnych, pierwszeństwo najdawniejszym z daty zostawiła”.

W ten sposób przywrócone zostały II Radzie Stanu kompetencje sądowe Rady poprzedniej w obszernej dziedzinie sporów administracyjnych, które rozstrzygać miała ostatecznie. Te „tymczasowe” atrybucje Rady przetrwały aż do jej likwidacji w r. 1841.

W r. 1836 kompetencje Rady Stanu rozszerzono także na sprawy heraldyczne. Określało je prawo o szlachectwie w Królestwie Polskim zatwierdzone przez cara 25 VI/7 VII 1836 r. Towarzyszący prawu dekret cesarski z tejże daty głosił, iż „szlacheckiemu dostojeństwu”, zdegradowanemu w r. 1807 przez zrównanie stanów do „prostego tytułu honorowego”, przywraca się niniejszymi aktami właściwe prawa. Opierają się one na zasadach „ugruntowanych w Cesarstwie”, którymi były: „imię nabyte przez znakomite zasługi w wojskowym i cywilnym zawodzie”. W ten sposób zapewniał monarcha – „otwiera się pole jednym do nabywania szlachectwa przez odznaczającą się teraźniejszą służbę, drugim do przywrócenia świetności imienia przodków, skoro po udowodnieniu, porządkiem przepisanym, pochodzenia, ona połączona będzie z rzeczywistą teraźniejszą służbą”. Zatem podstawą do przywracania dawnego, względnie nadawania nowego szlachectwa, miała być „rzeczywista służba teraźniejsza”, wojskowa lub cywilna. Dekret rozwiązywał utworzony w Warszawie w r. 1832 Tymczasowy Komitet do Rozpoznawania Szlachectwa, polecając, aby akta jego zostały przeniesione do ustanowionej „oddzielnie” przy Radzie Stanu Heroldii Królestwa Polskiego. Zgodnie z art. 66-68 prawa o szlachectwie ostateczna decyzja o przyznawaniu szlachectwa należała do Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu. Zgromadzenie wydawało je na podstawie „opinii” przedstawianych przez Heroldię. Tryb postępowania Rady w tym przedmiocie określały art. 59 i 60 prawa o szlachectwie oraz przepisy normujące organizację pracy Heroldii i jej kancelarii, opracowane przez specjalną komisję wyznaczona przez namiestnika z Rady Stanu i zatwierdzoną przez nią dnia 1 IX 1836 r. Mówiły one, że pozytywne opinie Heroldii „o udzielanie szlachectwa powinny być wraz z protokołami posiedzeń i aktami dowodowymi przesyłane do zatwierdzenia Rady. Wydawanie świadectw na przyznane przez Radę Stanu szlachectwo oraz inne formalności z tym związane należały już do Heroldii. Prawo o szlachectwie z r. 1836 ograniczało kompetencje Heroldii i Rady Stanu w tym przedmiocie tylko do rozpatrywania dowodów i przyznawania szlachectwa, zapowiadając (art. 56) wydanie oddzielnego postanowienia w sprawach tytułów honorowych. Ukaz cesarski oraz prawo o tych tytułach wydano dopiero 23 IX/5 X 1840 r. Projekt prawa opracowała specjalna komisja w Radzie Stanu oraz rozpatrzył i potwierdził Departament do Spraw Królestwa Polskiego w Radzie Państwa. Prawo stanowiło, iż tytuły honorowe: książąt, hrabiów, baronów i inne, dające „szlachcie wyższy stopień znamienitości”, mogą być nadawane i potwierdzane tylko przez władzę najwyższą, tj. cesarza (z dotychczasowych tytułów legitymacji nie wymagały tylko tytuły nadane przez Aleksandra I). Tytuły były dziedziczone i można je było utracić tylko wraz ze szlachectwem (zob. art. 47- 49 prawa o szlachectwie); kobiety traciły je przez zamążpójście. Podobnie jak przy weryfikacji i nadawaniu szlachectwa, dowody dotyczące praw używania tytułów honorowych mieszkańcy Królestwa mieli składać w Heroldii, która je sprawdzała i wydawała orzeczenia. Orzeczenia te, zarówno pozytywne, jak i negatywne Heroldia przesyłała Radzie Stanu do rozpatrzenia. Postanowienia Rady Stanu przyznające prawo używania tytułów honorowych wysyłane były, za pośrednictwem rosyjskiej Rady Państwa, do zatwierdzenia cesarskiego; natomiast postanowienia odmawiające przyznania tytułu honorowego miały znaczenie decyzji ostatecznych. W sprawach wątpliwych Rada Stanu mogła „upraszać o najwyższe postanowienie” zezwalające na używanie tytułu honorowego.

Najbardziej charakterystycznym rysem w zmianach organizacji II Rady Stanu Królestwa Polskiego w stosunku do okresu konstytucyjnego było całkowite wyodrębnienie formalne i kancelaryjne dwu części składowych b. Rady Stanu (sensu largo), a mianowicie Rady Administracyjnej i Ogólnego Zgromadzenia, a także Kancelarii Przybocznej Namiestnika. Nowa Rada Stanu stała się odpowiednikiem tylko Ogólnego Zgromadzenia. Natomiast Kancelaria Namiestnika, nazwana obecnie własną (Sobstwiennaja Kancelarija Namiestnika Jego Impieratorsko-Carskogo Wieliczestwa w Carstwie Polskom), która stanowiła przedtem Wydział Sekretariatu Generalnego Rady Stanu, została przez autokratyczny system paskiewiczowski, opierający się na przepisach stanu wojennego, wyniesiona ponad obie rady i odgrywała decydującą rolę w zarządzie kraju. Mówiąc o kompetencjach Kancelarii Własnej Namiestnika, jako instytucji, mamy oczywiście na myśli kompetencje zastępcy cesarza w Królestwie Polskim.

Obsada personalna i struktura wewnętrzna II Rady Stanu dostosowane zostały do zakresu jej kompetencji. Wedle art. 28 statutu organicznego oraz art. 1 i 2 postanowienia cesarskiego z 12/24 XII 1832 r. mieli w niej zasiadać pod prezydencją namiestnika lub w czasie jego nieobecności „jednego z członków szczególnie do pełnienia tych obowiązków – [przez cesarza] wyznaczonego”, następujące osoby: dyrektorzy główni, prezydujący w komisjach rządowych i kontroler generalny prezydujący w Najwyższej Izbie Obrachunkowej – jako członkowie Rady Stanu z urzędu oraz „urzędnicy zaszczyceni godnością radców stanu i inni wezwani przez – [cesarza] do stałego lub czasowego zasiadania”.

Przytoczone artykuły zostały rozwinięte i „wyjaśnione” w zatwierdzonych przez cesarza postanowieniach Komitetu do Spraw Królestwa Polskiego z dnia 22 IV, 29 XI 1832 r. oraz z 4 XI 1832 r. Nowelizowały one wyrok cesarski z 17/29 III 1816 r. ustanawiający tytuły radców stanu, wicereferendarzy stanu, radców stanu nadzwyczajnych i referendarzy stanu nadzwyczajnych. Tytuły powyższe, uprawniające przedtem do zasiadania, na wezwanie namiestnika, w Ogólnym Zgromadzeniu Rady Stanu (radcy stanu, radcy stanu nadzwyczajni, referendarze stanu nadzwyczajni – z prawem głosowania, a wicereferendarze, którzy prowadzili powierzone im referaty – bez prawa głosowania), w świetle wymienionych postanowień oraz dekretu cesarskiego o organizacji Rady Stanu Królestwa Polskiego z 24 XII 1832 r., znaczenie to straciły.

Co do radców stanu postanowienie z 22 IV 1832 r. głosiło: „Członków komisów rządowych nie nominować radcami stanu, lecz przy tym tytule utrzymani zostają ci członkowie, którzy już ten posiadają, jak również i ci, którym takowy przez szczególne JCMości zadowolenie nadany zostanie. Przez ten tytuł pomienieni radcy stanu nie nabywają prawa zasiadania w Radzie Stanu i używają go jako godność honorową”. Tytuł radcy stanu nie uprawniał więc obecnie do zasiadania w Radzie Stanu; potraktowano go tylko jako „godność honorową”.

Również referendarzy stanu pozbawiono dawnych praw. Zatwierdzone przez cesarza postanowienie Komitetu do Spraw Królestwa Polskiego z 29 XI 1832 r. oraz art. 11 i 42 postanowienia cesarskiego o organizacji Rady Stanu ograniczyły obowiązki referendarzy tylko do funkcji referentów, mających za zadanie przygotowanie i prowadzenie spraw w Komisji Instrukcyjnej oraz w komisjach czasowych Rady Stanu, bez prawa uczestnictwa na jej posiedzeniach; powoływanie referendarzy do tych obowiązków miało zależeć „od najwyższego uznania”. Liczba referendarzy zatrudnionych w tych komisjach miała być określona etatem Rady Stanu, „w zastosowaniu się do składu Kancelarii Rady Stanu Imperium”. Natomiast tytuły radcy stanu nadzwyczajnego oraz referendarza stanu nadzwyczajnego, nadane już „dość znacznej” liczbie osób, postanowienie Komitetu do Spraw Królestwa Polskiego z 4 XI 1833 r., zatwierdzone przez cesarza 14 listopada tego roku, pozostawiało tylko jako tytuły honorowe, bez praw do tych tytułów dawniej przywiązanych, a zatem bez praw do zasiadania w Radzie Stanu. W przyszłości miano je nadawać za zasługi dla rządu („w wydarzeniach, w których rząd miejscowy Królestwa znajdzie potrzebę wynagrodzenia kogo godnością”).

W Radzie Stanu zasiadali zatem: a) z urzędu – trzej dyrektorzy główni, prezydujący w istniejących wówczas trzech komisjach rządowych, a mianowicie: w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego, Komisji Rządowej Sprawiedliwości i Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu oraz kontroler generalny prezydujący w Najwyższej Izbie Obrachunkowej. W razie „słabości lub nader ważnych zatrudnień” art. 6 postanowienia cesarskiego o organizacji Rady Stanu z 12/24 XII 1832 r. pozwalał dyrektorom głównym delegować na posiedzenia Rady Stanu jednego z członków Komisji Rządowej, w której prezydują, „w celu udzielenia potrzebnych objaśnień w przedmiotach ich wydziałów tyczących”; b) osoby powoływane przez cesarza, w tym stale: gubernator wojenny warszawski i prezes dyrekcji głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, kilku radców stanu (liczba niestała) oraz kilka osobistości utytułowanych cywilnych i wojskowych. Razem ok. 15 członków, którzy przy obejmowaniu swych funkcji mieli obowiązek złożyć przysięgę specjalnie dla nich zredagowaną. Ponadto postanowienie cesarskie z dnia 2/14 IV 1833 r. udzielało prawa uczestniczenia na posiedzeniach Rady Stanu Królestwa Polskiego również członkom Rady Stanu (vel Państwa) Cesarstwa. Artykuł 1 tego postanowienia brzmiał: „Członkowie Rady Stanu Cesarstwa Rosyjskiego, ilekroć który z nich w Warszawie znajdować się będzie, mają prawo zasiadania na posiedzeniach Rady Stanu Królestwa i pierwszeństwo przed wszystkimi innymi członkami mieć będą”.

Ostatecznie ukształtowany skład personalny II Rady Stanu był następujący: prezydującym został namiestnik Królestwa Polskiego gen. feldmarszałek, książę warszawski, hr. Iwan Paskiewicz Erywański; w czasie nieobecności zastępował go jeden z członków Rady Stanu, wyznaczony do tych funkcji przez cesarza na każde półrocze. Jako pierwszy powołany został na zastępstwo prezydującego, postanowieniem cesarskim z 20 IV/2 V 1832 r., „po dzień 1 lipca 1832 r.”, „członek Rady Stanu i Rady Administracyjnej” gen. lejtnant Józef Rautenstrauch. Zwraca uwagę, fakt, że nominacja ta została wydana na blisko rok przed ukonstytuowaniem się Rady Stanu i z górą pół roku przed wydaniem postanowienia cesarskiego o organizacji tej instytucji; pierwsze posiedzenie Rady odbyło się 11 III/29 IV 1833 r. Kolejnym zastępcą prezydującego (a faktycznie pierwszym) powołanym do tych funkcji postanowieniem cesarskim z dnia 2/24 IV 1833 r. był gubernator wojenny warszawski, członek Rady Stanu i Rady Administracyjnej, gen. lejtnant Nikita Pankratjew, którego kadencję cesarz przedłużał co pół roku aż do połowy 1836 r., tj. do otrzymania przez niego urlopu na leczenie za granicą. Od połowy r. 1836 do końca r. 1837 do funkcji tej cesarz wyznaczał co pół roku dyrektora głównego, prezydującego w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego gen. lejtnanta Jewgenija Gołowina, który w r. 1837 pełnił również funkcje wojennego gubernatora Warszawskiego, a po oddelegowaniu go na dowódcę oddzielnego korpusu kaukaskiego, od lutego 1838 r. do r. 1841, tj. do końca istnienia Rady Stanu- dyrektora głównego prezydującego w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, radcę tajnego Romana Fuhrmana.

Stałymi członkami Rady Stanu z urzędu byli: dyrektor główny prezydujący w Komisji Rządowej Sprawiedliwości, gen. lejtnant Ksawery Kossecki (od 1833 do 1841 r.); dyrektor główny prezydujący w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, radca tajny Roman Fuhrman (od 1833 do 1841 r.); kolejni dyrektorzy główni prezydujący w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego, a mianowicie: gen. mjr świty j.c.m. Aleksander hr. Strogonow (Strogonoff) do lutego 1843 r., po nim gen. lejtnant Jewgenij Gołowin do grudnia 1837 r., następnie wojenny gubernator warszawski, gen. adiutant Siergiej Szipow do sierpnia 1840 r. i od września tego roku do końca istnienia Rady wojenny gubernator warszawski, gen. lejtnant Aleksander Pisarjew; wreszcie kontroler generalny, prezes Izby Głównej Obrachunkowej, radca stanu Ignacy Zieliński.

Oddzielnymi postanowieniami cesarskimi zostały powołane „do ciągłego zasiadania w Radzie Stanu następujące osoby: postanowieniem z 20 IV/2 V 1832 r. – członek Rady Administracyjnej, gen. Józef Rautenstrauch, postanowieniem z 2/14 IV 1833 r. – b. senator wojewoda i b. minister prezydujący w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Stanisław hr. Grabowski, b. senator wojewoda Feliks Czarnecki; wielki mistrz dworu cesarskiego, senator Maksymilian ks. Jabłonowski; b. senator kasztelan Aleksander hr. Walewski; tajny radca Walenty ks. Radziwiłł; radca stanu nadzwyczajny, członek Komisji Rządowej Sprawiedliwości Antoni Wyczechowski; radca stanu, dyrektor generalny policji i poczt Antoni hr. Sumiński (uwolniony na własne żądanie postanowieniem cesarskim z 10/22 XII 1840 r.); prezes dyrekcji głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, radca stanu Józef Morawski; b. poseł Jan hr. Jezierski (uwolniony na własne żądanie postanowieniem cesarskim z 7/19 II 1838 r.) oraz prezes Konsystorza Generalnego Wyznań Ewangelickich Ernest Faltz, przeznaczony w myśl art. 42 organizacji Rady Stanu do prezydowania w Komisji Instrukcyjnej. Postanowienie cesarskie z 3/15 VII 1833 r. przeznaczało dwóch członków Rady Stanu spośród wymienionych wyżej, a mianowicie radców stanu Antoniego Wyczechowskiego i Józefa Morawskiego tylko do uczestniczenia w obradach Rady dotyczących komisji rządowych Sprawiedliwości oraz Przychodów i Skarbu. Decyzję tę uzasadniono potrzebą pozostawienia ich również na stanowiskach dotychczas zajmowanych, które mieli opuścić w związku z powołaniem ich „do ciągłego zasiadania” w Radzie Stanu. W okresie późniejszym cesarz mianował jeszcze na członków Rady Stanu „do stałego zasiadania” następujące osoby: postanowieniem z 24 VII/5 VIII 1833 r. – radcę stanu nadzwyczajnego Józefa Kalasantego Szaniawskiego; postanowieniem z 7/19 VIII 1833 r. – gen. lejtnanta Karola Włodka; postanowieniem z 25 IX/7 X 1833 r. – generała jazdy Adama hr. Ożarowskiego; postanowieniem z 20 III/1 IV 1834 r. – prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego, rzeczywistego radcę stanu Franciszka hr. Potockiego i „należącego do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Cesarstwa” radcę stanu Stanisława hr. Korwina Kossakowskiego; postanowieniem z 17/29 XII 1834 r. – dyrektora Wydziału Administracji Ogólnej w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego, radcę stanu nadzwyczajnego Karola Woydę; postanowieniem z 30 VI/12 VII 1836 r. – b. prezesa Komisji Umorzenia Długu Krajowego, gen. lejtnanta Zygmunta Kurnatowskiego; postanowieniem z 28 IX/10 X 1836 r. – prezesa Komisji Województwa Lubelskiego, radcę stanu nadzwyczajnego Antoniego Rostworowskiego; postanowieniem z 26 VII/7 VIII 1837 r. – dyrektora Wydziału Przemysłu i Handlu w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego, radcę stanu nadzwyczajnego Mateusza Lubowidzkiego; postanowieniem z 10/22 I 1838 r. – b. dyrektora generalnego w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, b. senatora kasztelana, radcę stanu Tomasza Grabowskiego; postanowieniem z 6/18 XI 1839 r. – dowódcę 2 Brygady, 1 Dywizji Lekkiej gen. majora z orszaku j.c.m. Aleksego hr. Tołstoja i gen. majora Nikołaja Okuniewa; postanowieniem z 26 III/7 IV 1840 r. – gubernatora wojennego warszawskiego, członka Rady Administracyjnej, gen. lejtnanta Aleksandra Pisarjewa, który od września tego roku zasiadał także z urzędu, jako dyrektor główny Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych; postanowieniem z 20 VIII/1 IX 1840 r.- prezesa Sądu Apelacyjnego, radcę stanu Onufrego Wyczechowskiego.

Starszeństwo członków w Radzie Stanu zależało od daty ich nominacji. Na stanowisko p. o. sekretarza stanu mianowany został postanowieniem cesarskim z 2/14 IV 1833 r. b. referendarz stanu nadzwyczajnego i b. dyrektor kancelarii Rady Administracyjnej Karol Brodowski, który 15/27 XI 1835 r. otrzymał nominację cesarską na sekretarza stanu; powierzono mu kierownictwo kancelarii Rady Stanu; do pomocy otrzymał podsekretarza stanu, w osobie radcy kolegialnego Iwana Nikołaja Pawliszczewa, który miał prawo zastępować go w czasie „choroby lub nieobecności”. W skład Rady Stanu wchodzili zatem przedstawiciele różnych gałęzi administracji cywilnej kraju oraz wielu generałów, którzy – jak widzieliśmy – w większości byli także kierownikami dykasterii cywilnych, a także wojenny gubernator warszawski, powoływany często na zastępstwo prezydującego. W ten sposób Rada Stanu okresu paskiewiczowskiego została „zmilitaryzowana” i poddana penetracji władzy polityczno-policyjnej. W przeciągu 8 lat istnienia II Rady Stanu na 32 jej członków, łącznie z prezydującym, jacy w tych latach zostali mianowani, było 19 cywilów, a 13 generałów, z tym że członkowie cywilni zmieniani byli częściej niż wojskowi. Wymienieni członkowie mieli obowiązek uczestniczenia w Ogólnym Zebraniu Rady Stanu, które pod prezydencją namiestnika podejmowało decyzje należące do kompetencji Rady Stanu.

W celu przygotowywania „referatów” dla Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu i komisji z niej wyłanianych do różnych spraw, cesarz zgodnie z art. 7- 25 oraz 42- 46 postanowienia swego z 12/ 24 XII 1832 r. o organizacji Rady Stanu Królestwa Polskiego, mianował 9 referendarzy stanu. Sześciu z nich przypisanych zostało do trzech „wydziałów” Rady, odpowiadających trzem ówczesnym komisjom rządowym, a mianowicie: do Wydziału Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego, do Wydziału Sprawiedliwości oraz do Wydziału Przychodów i Skarbu, do każdego po dwóch. Jednym z referendarzy przydzielonych do Wydziału Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego został Stanisław Deszert, dotychczasowy referendarz stanu nadzwyczajnego, b. zastępca sekretarza generalnego w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, autor znanego planu registratury tej komisji, który postanowieniem cesarskim z 16/28 X 1833 r. mianowany został dyrektorem kancelarii Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego. Do spraw dotyczących Najwyższej Izby Obrachunkowej miał być powołany, wedle art. 11 wymienionego postanowienia cesarskiego, również referendarz stanu, którym „z prawa” powinien zostać radca tejże Izby, naczelnik Wydziału Buchalterii.

Trzech referendarzy stanu zostało przydzielonych do stale urzędującej przy Radzie Stanu Komisji Instrukcyjnej. Przewodniczącym Komisji był członek Rady Stanu Ernest Faltz, którego zastępował w tej funkcji również członek Rady Karol Woyda. Komisja zatrudniała swego sekretarza. Po rozszerzeniu w r. 1836 kompetencji Rady Stanu na dziedzinę sporów administracyjnych i sądownictwa administracyjnego skład Komisji Instrukcyjnej powiększono o 3 nowych referendarzy stanu.

Zadaniem Komisji Instrukcyjnej było przygotowanie dla Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu „referatów” i projektów decyzji we wszystkich sprawach spornych, podlegających Radzie, a mianowicie dotyczących: sporów jurysdykcyjnych, administracyjnych i sądownictwa administracyjnego (od r. 1836), sporów allewiacyjnych i sporów wynikających z nierównego rozkładu podatków oraz w sprawach oddawania pod sąd urzędników administracyjnych za wykroczenia w urzędowaniu. Sprawy kierowane do Komisji Instrukcyjnej opracowywane były przez odpowiednich referendarzy i rozpatrywane na jej posiedzeniach, z których sekretarz sporządzał dokładny protokół. Wnioski swoje i projekty decyzji Komisja przedstawiała Ogólnemu Zgromadzeniu Rady Stanu za pośrednictwem sekretarza stanu. W prowadzonej korespondencji korzystała z Kancelarii Rady Stanu, w której miała własny dziennik podawczy.

Rada Stanu urzędowała w Pałacu Namiestnikowskim.

Tryb urzędowania Rady był następujący: sprawy wpływające do kancelarii Rady Stanu, zależnie od ich treści i charakteru, rozpatrywane były wprost na Ogólnym Zgromadzeniu Rady, bądź po uprzednim ich „rozwiązaniu” przez odpowiednią komisję. I tak wszystkie sprawy sporne i sądowe kierowane były, jak powiedziano wyżej, do Komisji Instrukcyjnej. Natomiast projekty „praw, urządzeń i postanowień”, a także budżet państwowy przysyłane przez Radę Administracyjną do opinii Rady Stanu, kierowane były, wedle „uznania Rady”, do komisji tymczasowych, powoływanych ad hoc („za każdym szczególnym razem”) z grona członków Rady Stanu. Komisje takie, wedle art. 9 i 10 postanowienia cesarskiego z 12/24 XII 1832 r., miały składać się najmniej z trzech członków i obradować pod prezydencją „najstarszego” z nich (w stosunku do daty nominacji). Nie mogli być do nich powoływani tylko członkowie – dyrektorzy główni komisji rządowych oraz kontroler generalny. „Referaty” dla tych komisji przygotowywali referendarze stanu, mianowani do odpowiednich „wydziałów”, o czym była mowa wyżej. Jeżeli komisja została wyznaczona do spraw nie należących do żadnego z wymienionych wydziałów (odpowiadających komisjom rządowym) ani do Najwyższej Izby Obrachunkowej, wówczas prezydujący, na wniosek sekretarza stanu, wyznaczał do tych spraw jednego z referendarzy „wydziałowych”. Komisjom przysługiwało prawo „żądania” od dyrektorów głównych komisji rządowych potrzebnych objaśnień, a nawet, w razie odmienności wniosku dyrektora i stanowiska komisji, wzywania ich na swe posiedzenia. Dyrektor główny, w razie „słabości lub nader ważnych zatrudnień”, mógł delegować na posiedzenie członka komisji rządowej. Komisje powoływane w Radzie Stanu obowiązane były prowadzić protokoły swych posiedzeń. Należało w nich dokładnie notować: treść sprawy rozpatrywanej, uwagi na jej temat poczynione, „dowody”, na których podstawie komisja oparła swój wniosek oraz sam wniosek, przyjmowany większością głosów. Protokół podpisywali wszyscy członkowie komisji czasowej; opinia tych z nich, którzy nie zgadzali się z wnioskiem, była bądź odnotowywana w protokole, bądź dołączona w formie oddzielnego pisma do protokołu. Protokoły podpisane przez członków przesyłano wraz z allegatami, tj. aktami sprawy i projektem decyzji, do sekretarza stanu, który wnosił je na Ogólne Zgromadzenie Rady Stanu. Posiedzenia Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu odbywały się z reguły, zgodnie z art. 5 postanowienia cesarskiego z 12/24 XII 1832 r., raz w tygodniu w dniach wyznaczonych przez prezydującego, który w miarę potrzeby miał prawo zwoływać również posiedzenia nadzwyczajne. Obowiązujące quorum wynosiło najmniej 7 członków, nie licząc prezydującego. Przed posiedzeniem Ogólnego Zgromadzenia sekretarz stanu był obowiązany zawiadomić właściwych dyrektorów głównych i kontrolera generalnego o przedmiocie obrad, dotyczącym ich resortów oraz o ewentualnym odmiennym niż „przedstawienie pierwiastkowe” stanowisku komisji czasowych.

Wszystkie sprawy, zarówno te, które rozpatrywane były uprzednio przez komisje czasowe, jak i te, które należały do wyłącznych atrybucji Ogólnego Zgromadzenia, wnosił na posiedzenia sekretarz stanu. Glos pierwszy w dyskusji przysługiwał temu dyrektorowi głównemu lub kontrolerowi generalnemu, którego resortu sprawa dotyczyła. „Opinie” swoje względnie decyzje Zgromadzenie wydawało większością głosów. Były one zapisywane w protokołach posiedzeń. Członkowie nie zgadzający się z takowymi mieli prawo stanowisko swoje przedstawić sekretarzowi stanu w oddzielnym piśmie; odczytywano je i ewentualnie dyskutowano na posiedzeniu następnym przed zatwierdzeniem protokołu z posiedzenia poprzedniego, o czym czyniona była odpowiednia adnotacja także w protokole. W przypadku nieuwzględnienia przez Ogólne Zgromadzenie votum separatum członka cesarz mógł „rozkazać” „ponowny rozbiór interesu”. Jeżeli przedmiotem obrad był „projekt prawa, urządzenia lub organizacji” i Rada Stanu poczyniła w nim jakieś zmiany, wówczas zwracano go wraz z wypisem z protokołu Zgromadzenia Ogólnego właściwemu dyrektorowi głównemu lub kontrolerowi generalnemu w celu wprowadzenia doń stosownych zmian. Projekt „sprostowany” wracał do Rady Stanu, która po „należytym przejrzeniu punktów zmianie uległych” wysyłała, podobnie jak i projekty przyjęte bez poprawek, wraz ze swoją opinią namiestnikowi w celu przedstawienia go za pośrednictwem Departamentu do Spraw Królestwa Polskiego do ostatecznej decyzji cesarza.

Protokoły posiedzeń sporządzano w dwóch językach: polskim i rosyjskim. Jeden z egzemplarzy w języku rosyjskim namiestnik przesyłał co tydzień ministrowi sekretarzowi stanu, dla cesarza.

Kancelaria Rady Stanu, obecnie oddzielona od Kancelarii Rady Administracyjnej i Kancelarii Namiestnika, kierowana była przez sekretarza stanu, któremu pomagał w tej funkcji podsekretarz stanu. Zatrudniała kilkunastu pracowników, mianowanych przez namiestnika na wniosek sekretarza stanu. Ich liczba ustalana była co roku w etacie Rady Stanu. W etatach tych oraz w kalendarzykach politycznych Królestwa Polskiego najczęściej wymieniani są wedle hierarchii: sekretarz protokołów polskich Rady Stanu, sekretarz Komisji Instrukcyjnej, sekretarz redaktor protokołów rosyjskich, sekretarz archiwista i kasjer w jednej osobie, którym był Wincenty Dąbrowski, tłumacz języka francuskiego, pomocnik sekretarza archiwisty, pomocnik sekretarza Komisji Instrukcyjnej, pięciu lub więcej podsekretarzy kancelarii (nazywanych także kancelistami), dwóch woźnych oraz stróż. Personelem niższym kancelarii (od klasy VI w dół) kierował bezpośrednio sekretarz archiwista, który przydzielał temu personelowi prace. Pierwszy z porządku etatowego podsekretarz kancelarii pełnił jednocześnie obowiązki dziennikarza (tj. prowadził dziennik podawczy) oraz ekspedytora korespondencji.

W kancelarii Rady Stanu oprócz działu zasadniczego – spraw załatwianych przez Radę – istniały dwa „oddziały” prowadzące korespondencję zainstalowanych przy niej: Komisji Instrukcyjnej oraz Komisji Emerytalnej. Sprawy heraldyczne o przyznanie szlachectwa i innych tytułów honorowych, o których decydowała Rada, należały do działu zasadniczego kancelarii. Kasa i rachunki Heroldii, wg art. 5 instrukcji wydanej przez Radę Stanu dla tej instytucji, przydzielone zostały również do kancelarii Rady stanu, gdzie miały być prowadzone „łącznie z funduszami tejże Rady”. Porządek służby w kancelarii Rady Stanu określała instrukcja, wydana przez sekretarza stanu 30 X/11 XI 1836 r. Oto jej tekst (AGAD, II Rada Stanu KP, nr 24, s. 6-10):

„Sekretarz stanu przy Radzie Stanu

Zanim stała organizacja ściślej określi obowiązki szczegółowe wszystkich osób składających kancelaryją Rady Stanu z mocy art. 10 i 70 najwyższego postanowienia o Radzie Stanu z dnia 12/24 grudnia 1832 r. następujące stanowię co do porządku służby w tejże kancelarii przepisy. 1. Gdy najwyżej zatwierdzona klasyfikacja urzędów jest niezmienną skazówką stopniowania między urzędnikami, a wskutek tego i uległości niższych względem wyższych rangą, ściśle zastosowywając się do takowego prawidła, sekretarz archiwista razem kasjer z natury obowiązków więcej do miejscowego urzędowania przywiązany, ma sobie niniejszem oddane zwierzchność i nadzór nad urzędnikami i oficjalistami niżej klasy VI tejże kancelarii.

2. Pierwszy z porządku etatowego podsekretarz kancelarii, pełnić będzie obowiązki dziennikarza razem i ekspedytora.

3. Rozdane przez sekretarza archiwistę roboty, jako też wszelkie wydane w rzeczach służbowych polecenia, niezwłocznie i z należytą dokładnością wypełniane być mają.

4. Osoby do składu kancelarii należące, każdodziennie znajdować się mają w kancelarii przed południem od godziny 9 do 2; po południu od 4 do 7. Może jednakże sekretarz archiwista w dnie świąteczne dla braku zatrudnień od powyżej przepisanych godzin zwolnić, lecz nawzajem w przypadku zwiększenia czynności lub nagłości może tez godziny pomnożyć.

5. Osoby do składu kancelarii należące, na każde w jakiejkolwiek bądź porze wezwane, niezwłocznie stawić się w miejscu powinny; tym końcem złożą u sekretarza archiwisty swój adres, w domu zaś tak się urządzą, ażeby, na przypadek ich tamże nieobecności, wiadomość że są potrzebni w kancelarii, niezawodnie do nich doszła.

6. W czasie sesji Rady Stanu cała kancelaria ciągle obecna być powinna.

7. Podsekretarze, po dwóch z kolei, odbywać będą dyżur codziennie; dyżur trwa od 9-tej z rana do 7-mej wieczór. Dyżurnym wolno wyjść w południe na godzin dwie.

8. W czasie posiedzeń komisji z grona Rady wyznaczonych lub Komisji Instrukcyjnej, obowiązkiem dyżurnych będzie wykonywać wszystkie czynności, jakie im przez referendarzy pióro trzymających lub przez sekretarza Komisji Instrukcyjnej polecone będą.

9. Przeznaczeni do oddziałów: instrukcyjnego i emerytalnego, wskazane czynności przez sekretarza Komisji Instrukcyjnej i Emerytalnej wykonywać mają z należytą dokładnością i pilnością.

10. Nikt, nie mający interesu urzędowego, do kancelarii wpuszczanym nie będzie; może być tylko wywołany urzędnik, do którego przychodzący osobisty interes mieć może.

11. Uległość, względem klas wyższych ściśle ma być zachowaną; wszelkie przeciw subordynacji przestąpienie ukaranym będzie.

12. Nieusprawiedliwione nieprzyjście do kancelarii, niedbałe pełnienie obowiązków, gdy napomnienie nie okaże się skutecznym, na przedstawienie sekretarza archiwisty ulegnie karze porządkowej pieniężnej przez stopniowe podwyższenie potrąceń z płacy przy końcu miesiąca.

13. Woźni i posługacze zostają pod zarządem sekretarza archiwisty, który właściwy porządek służy dla nich przepisze.

14. Ażeby zaś nikt z osób, kancelaryą składających, nie wiadomością przepisu niniejszego wymawiać się nie mógł, każda takowa odczytać i własnoręcznie podpisać jest obowiązaną.

w Warszawie dnia 30 października/11 listopada 1836 r.

(-) K[arol] Brodowski”

(Dalej następują podpisy urzędników kancelarii Rady Stanu)

2. HEROLDIA KRÓLESTWA POLSKIEGO

(patrz: Inwentarz do zespołu – także wydany drukiem w Pracowni Naukowej AGAD)

Na podstawie dekretu cesarskiego z 25 VI/7 VII 1836 r. oraz art. 51-55 prawa o szlachectwie z tejże daty, została utworzona „oddzielnie” przy Radzie Stanu Heroldia Królestwa Polskiego. W związku z tym dekret rozwiązywał utworzony w Warszawie w r. 1832 Tymczasowy Komitet do Rozpoznawania Szlachectwa polecając, aby akta jego zostały przeniesione do Heroldii. Zadaniem tej ostatniej instytucji było rozpatrywanie i opiniowanie dowodów szlachectwa, składanych przez osoby starające się o zatwierdzenie lub przyznanie tytułu szlacheckiego.

Opinie, stwierdzające brak podstaw do przyznania takiego tytułu, miały znaczenie orzeczeń odmownych i ostatecznych (art. 57 i 58 prawa o szlachectwie), natomiast opinie pozytywne musiały być przedstawiane, jak mówiliśmy wyżej, do zatwierdzenia Rady Stanu (art. 59 tegoż prawa). Wedle prawa o szlachectwie Heroldia miała się składać z jednego Wydziału Stałego i kilku tymczasowych, tworzonych odpowiednio do potrzeb. Do każdego wydziału powinien wchodzić: prezydujący i trzech członków, mianowanych przez namiestnika. Prezydującym mógł być tylko członek Rady Stanu hr. Aleksander Colonna Walewski, dotychczasowy prezydujący w Tymczasowym Komitecie do Rozpoznawania Dowodów Szlachectwa. Heroldia miała własną kancelarię, a właściwie kancelarie odpowiadające strukturze urzędu. W wydziale Stałym kierował nią dyrektor, którym został referendarz stanu Jan Chyliczkowski, a w wydziałach tymczasowych inni referendarze z Rady Stanu. Byli oni jednocześnie członkami i referentami tychże wydziałów. Liczba urzędników kancelarii określana była co roku w etacie zatwierdzanym przez namiestnika. Organizację Kancelarii Heroldii oraz zakres czynności i odpowiedzialności poszczególnych jej komórek i pracowników normowała instrukcja opracowana przez specjalną komisję wyłonioną przez namiestnika, na podstawie art. 54 prawa o szlachectwie, z grona Rady Stanu i zatwierdzona przez Radę 1 września 1836 r. Opierała się ona na wskazanym komisji „wzorze urządzeń, obowiązujących w Cesarstwie”, który komisja dostosowała do prawa o szlachectwie, wydanego dla Królestwa Polskiego. Ponieważ prawo o szlachectwie nakładało na Wydział Stały podstawowe obowiązki Heroldii, instrukcja określała stałe zasady urzędowania tylko dla tego Wydziału, natomiast dla wydziałów tymczasowych wprowadzała przepisy przejściowe.

Wydział Stały dzielił się na 3 sekcje, z których każda kierowana była przez jednego z ich członków, wyznaczonych przez prezesa Heroldii. Miały one określony zakres czynności, obejmujących wszystkie sprawy związane z atrybucjami Heroldii.

Wydziały tymczasowe załatwiały tylko sprawy związane z „uznaniem dowodów szlachectwa dziedzicznego, nabytego przed ogłoszeniem prawa o szlachectwie”, przydzielane im przez prezesa Wydziału Stałego.

Kancelaria Wydziału Stałego miała zatrudnić: asesora heraldycznego, rysownika „kierującego częścią techniczną”, kontrolera prowadzącego księgi szlachectwa, sekretarza „protokolistę”, 3 sekretarzy sekcyjnych, archiwistę, dziennikarza i ekspedytora zarazem, 2 pomocników rysownika, 2 kaligrafów, 6 podsekretarzy, 2 woźnych, posługacza. Skład ten mógł być, odpowiednio do potrzeb, zmieniany przez namiestnika.

Kancelarie wydziałów tymczasowych powinny składać się tylko z sekretarza „protokolisty” i sekretarza wydziałowego.

Posiedzenia ogólne Heroldii miały się odbywać co najmniej trzy razy w tygodniu. O stosunku służbowym Heroldii do Rady Stanu była mowa wyżej. Świadectwa na przyznane przez Radę szlachectwo wydawał Wydział Stały Heroldii, który przesyłał je stronom zainteresowanym za pośrednictwem deputacji szlacheckich, utworzonych przy komisjach wojewódzkich. W wydziale wpisywano je do właściwych ksiąg szlachectwa, których rzeczona instrukcja Rady Stanu wprowadzała do Heroldii trzy rodzaje: 1) księgi szlachty dziedzicznej, która nabywała szlachectwo po ogłoszeniu prawa; 2) księgi szlachty, która nabyła szlachectwo przed ogłoszeniem prawa i 3) księgi szlachectwa osobistego. Zgodnie z art. 86 tejże instrukcji Heroldia składała namiestnikowi co kwartał raporty ze swych czynności. Były one przesyłane przez prezesa na ręce sekretarza stanu i pozostawały w registraturze Rady Stanu. Układ cesarski oraz prawo o tytułach honorowych z 23 IX/5 X 1840 r. nakładały na Heroldię obowiązki w tej dziedzinie: w związku z czym ukaz nakazywał przekazanie Heroldii wszystkich akt byłego Senatu Królestwa Polskiego, dotyczących przyznawania tych tytułów w okresie konstytucyjnym i wcześniej. Ponieważ prawo przyznawania tytułów honorowych przysługiwało obecnie tylko cesarzowi, zadania Heroldii ograniczono tu głównie do funkcji kontrolnych i roli ogniwa pośredniczącego. Wedle prawa o tytułach mieszkańcy Królestwa Polskiego, starający się o prawo do używania tytułów: książąt, hrabiów, baronów i innych obowiązani byli, zależnie od ostatniego miejsca zamieszkania, składać odpowiednie dowody w Heroldii Cesarstwa Rosyjskiego lub Królestwa Polskiego. Heroldii Królestwa wolno było „potwierdzać” prawo używania tytułów honorowych tylko tym osobom lub rodzinom z Królestwa, których przodkom (tego samego nazwiska i herbu) zostały one przyznane w Cesarstwie. Orzeczenia te, niezależnie od tego, czy były one negatywne, czy pozytywne Heroldia miała obowiązek przekazywać wraz z dowodami Radzie Stanu, która postępowała w tych sprawach według kompetencji (zob. wyżej). „Dyplomata” na tytuły przyznane lub zatwierdzone przez cesarza przesyłane były do Heroldii, która po wpisaniu takowych do ksiąg genealogicznych, wręczała je osobom zainteresowanym. O tytułach tych Heroldia Królestwa obowiązana była zawiadomić Heroldię Cesarstwa, która ze swej strony miała informować Heroldię Królestwa o osobach, którym tytuły honorowe zostały przyznane w Rosji.

3. KOMISJA EMERYTALNA

(patrz: Inwentarz do zespołu – w Pracowni Naukowej AGAD)

Podobnie jak w okresie konstytucyjnym, przy II Radzie Stanu funkcjonowała także Komisja Emerytalna. Jej obecny skład ustalało postanowienie cesarskie z 12/24 II 1834 r. Wchodzili do niej: czterej członkowie Rady Stanu, z których trzech reprezentowało trzy komisje rządowe: Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego, Sprawiedliwości oraz Przychodów i Skarbu, a także referendarz stanu. Jeden z członków – dyrektor główny Komisji Rządowej Sprawiedliwości – był jej prezesem. Quorum obradujące musiało wynosić minimum trzech członków. Komisja działała według nowych zasad przyznawania pensji emerytalnych, zawartych w postanowieniu cesarskim z 4/ 16 III 1835 r. Miała zbierać się w zależności od potrzeb; opinie swoje co do praw petentów do pensji emerytalnej przedstawiała co kwartał, za pośrednictwem Rady Administracyjnej, cesarzowi, który decydował o ich przyznaniu. Ponieważ nowe prawo emerytalne nie wkładało na Radę Stanu obowiązku udzielania pomocy Komisji Emerytalnej, Rada Administracyjna zarządziła ustanowienie dla niej oddzielnej kancelarii; jednakże na wniosek prezesa Komisji zmieniła decyzję i postanowieniem z 9/21 X 1836 r. włączyła tę kancelarię, składającą się ze sekretarza, adiunkta i podsekretarza (kancelisty) do kancelarii Rady Stanu, tworząc w niej specjalny oddział pod głównym zwierzchnictwem sekretarza stanu. Sekretarzem został sekretarz Komisji Instrukcyjnej. Urzędnicy tego oddziału podlegali przepisom ogólnym kancelarii Rady Stanu. Posiedzenia Komisji Emerytalnej odbywały się w Pałacu Namiestnikowskim.

Postępujący proces rusyfikacji kraju położył kres działalności tego zbędnego już reliktu autonomii Królestwa Polskiego, jakim była II Rada Stanu. Została ona zlikwidowana ukazem cesarskim z 6/18 IX 1841 r. Decyzję tę car tak uzasadniał: „Uznawszy stosownym ustanowić w naszej Radzie Państwa osobny Departament do Spraw Królestwa Polskiego, w którym rozpoznawane są wszelkie ważniejsze sprawy, tyczące się tegoż Królestwa, znajdujemy dalsze istnienie oddzielnej Rady Stanu w Królestwie nie odpowiadającym obecnemu położeniu rzeczy„. Jako okoliczność towarzyszącą podano „niezbędną potrzebę oparcia sądownictwa w ostatniej instancji na gruntowniejszej podstawie”. W związku z tym zlikwidowano tymże ukazem również Sąd Najwyższej Instancji Królestwa Polskiego, a na miejsce obu zwiniętych instytucji utworzono w Warszawie dwa departamenty: IX i X Rządzącego Senatu oraz Ogólne Zebranie tychże departamentów. Na owo Ogólne Zebranie ukaz przenosił obowiązek „rozpoznawania wszelkich spraw”, jakie do atrybucji Rady Stanu Królestwa Polskiego należały, z wyłączeniem: budżetu kraju, który miał być odtąd przedstawiany do zatwierdzenia cesarskiego „wprost” przez Departament do Spraw Królestwa Polskiego w Radzie Państwa oraz sprawozdań „naczelnie kierujących rozmaitymi gałęziami zarządu krajowego”, których rozpatrywanie powierzone zostało Radzie Administracyjnej. Zagadnienia prawodawcze skoncentrowano w powołanej w tymże roku w Petersburgu Komisji Kodyfikacyjnej.

Heroldia zatrzymując swą organizację wewnętrzną pozostawiona została jako „osobna instytucja” przy Ogólnym Zebraniu Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, w tych samych z nim stosunkach, co i z Radą Stanu.

Komisję Emerytalną zreorganizowano odpowiednio do reform przeprowadzonych we władzach centralnych Królestwa Polskiego, a jej kancelarię wyodrębniono.