Księgi ziemskie tarczyńskie Terrestria Tarczynensia 1438-1659 Inwentarz analityczny zespołu PL, 1/22 Opracowała V. Urbaniak 2005

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

Machine-readable finding aid derived from MS Word. Date of source: 2004 Opis w językupolskim Streszczenie Księgi ziemskie tarczyńskie - Terrestria Tarczynensia 1438-1659 Zespół nr 22 Kancelaria sądu ziemskiego w Tarczynie 2,6 mb. (23 j. a.) język łaciński. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

PL 00-263 WARSZAWA ul. Długa 7

Księgi ziemskie tarczyńskie (Terrestria Tarczynensia) to spuścizna aktowa pozostała po kancelarii sądu ziemskiego ziemi warszawskiej urzędującego na wyjazdowych sesjach w Tarczynie. Zachowane materiały archiwalne sięgają 1438 r., nie ulega jednak wątpliwości, że sam sąd funkcjonował w Tarczynie już wcześniej. Kancelaria funkcjonowała do końca XVIII w., stopniowo wytwarzając w razie potrzeby serie ksiąg zawierające wpisy dokonywane w konkretnych rodzajach spraw (zapisy, dekrety, relacje, oblaty). Dzieje ksiąg

Księgi ziemskie tarczyńskie powstały w wyniku działalności sądu ziemskiego tarczyńskiego - sądu pierwszej instancji dla szlachty, powstałego z dawnego sądu nadwornego okresu rozdrobnienia w wyniku wyodrębnienia się jurysdykcji dzielnicowych sądów nadwornych.

Każde województwo (ziemskie) miało własny sąd, który objeżdżał określony teren rozpatrując w różnych miejscowościach sprawy z przylegających do nich okręgów. W ten sposób wytworzył się podział na powiaty sądowe. Terminy, w których sądził sąd ziemski nazywano roczkami. W Tarczynie odbywały się one początkowo, co dwa tygodnie, w soboty. Po 1527 r. częstotliwość ich została ograniczona i odbywały się co cztery tygodnie, również w soboty. Po 1537 r. zbierały się już tylko dwa razy do roku.

W XV w. zanikła instytucja asesorów. Kandydatów na sędziego i podsędka wybierały już sejmiki. Oni sami zaś stali się reprezentantami szlachty, co znalazło swój wyraz w tytulaturze. W ciągu XV w. sąd ziemski uległ całkowitemu przekształceniu z sądu królewskiego w samorządowy sąd szlachecki. Jednocześnie ustalony został zakres jego kompetencji obejmujący wszystkie sprawy, w których w charakterze pozwanych występowała szlachta osiedla z wyjątkiem spraw należących do kompetencji i sądu króla. Sędziego i podsędka mogli zastępować powołani przez niego komornicy. Na Mazowszu nazywano ich żupcami a ich dochody sądowe żupa. Praktyka tego typu wywoływała sprzeciwy szlachty. Uchwała sejmiku łęczyckiego z 1448 r., nakazywała, aby sędzia i podsędek sądzili osobiście. Podobne zalecenie znalazło się w statucie mazowieckim, pierwszym z 1472 r. i drugim z 1504 r. Tylko w wypadku nieobecności z ważnej przyczyny sędziego lub podsędka mógł zastąpić ich wyznaczony przez nich szlachcic. Sądu nie mogli sprawować jednak obaj zastępcy jednocześnie. Z czasem obecność asesorów przestała być obowiązkowa. Wystarczał sędzia, podsędek i pisarz. W ciągu XVII w. sądy ziemskie stopniowo zaczęły upadać.

Dla obrotu prawnego duże znaczenie posiadały księgi sądowe, w które wpisywano poza typowymi wyrokami i postanowieniami sądu, zeznaniami świadków i czynności sądowych wpisy istotne dla ówczesnej praktyki prawnej:

-inskrypcje (akty woli prywatnej jednostronne i dwustronne - najczęściej umowy wieczyste dotyczące nieruchomości)

-relacje (zeznania osób urzędowych o dokonanych czynnościach prawnych)

-akta publiczne (dokumenty książąt i królów polskich, instrukcje poselskie, konstytucje sejmowe).

Znaczenie księgom ziemskim nadawała zasada uzależniająca ważność transakcji dotyczących nieruchomości (darowizna, zamiana, kupno-sprzedaż, wyderkaufy, zapisy dożywocia, oprawy, wiana) od dokonanego wpisu do ksiąg wieczystych jakimi były księgi ziemskie. One odgrywały podstawową rolę przy ustalaniu i wszelkich zmianach praw do ziemi. Od XVI w. ich znaczenie wzrosło, gdyż były one dla wpisów codziennych,a w okresie wcześniejszym tylko w czasie trwania roków sądowych.

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Ze względu na wartość dla szlachty księgi sądowe były one otaczane specjalną opieką. Statuty i konstytucje sejmowe z XV i XVI w. nakazywały przechowywanie ich w skrzyniach pod trzema kluczami, z których każdy miał znajdować się w rękach innego urzędnika sądowego. Również budynki, w których księgi były złożone miały zagwarantować im pełne bezpieczeństwo - pod uwagę brano przede wszystkim zamki, budowano specjalne "sklepy", często składano je w ratuszach, kościołach, kaplicach a nawet wydzierżawionych kamienicach mieszczan. W czasach niepewnych usuwano je z terenów bezpośrednio zagrożonych w okolice pewniejsze. Pomimo tego nie udało się uchronić ich od dotkliwych strat.

Lata porozbiorowe nie przyniosły istotnych zmian w zakresie opieki nad archiwaliami ziemskimi. Pozostawały one pod opieką nowych władz sądowych, które nadzór nad księgami zleciły dotychczasowym urzędnikom. W okresie Księstwa Warszawskiego władze podjęły próby utworzenia w Warszawie archiwum, w którym znalazłyby się wszystkie dawne akta z terenu Księstwa. Plany te nie zostały jednak zrealizowane. W latach 1815-1834 z inicjatywy Komisji Rządowej Sprawiedliwości Królestwa Polskiego księgi ziemskie tarczyńskie znajdowały się w Warszawie od 1820 r. Porządkowaniem nagromadzonych materiałów mieli zająć się archiwiści. Archiwa w tym czasie aż do 1876 r. pozostawały przy trybunałach cywilnych.

Księgi ziemskie tarczyńskie trafiły do Archiwum Głównego w Warszawie w latach 1863-1888. W czasie II wojny światowej część ksiąg ziemskich umieszczono w 1944 r. w kazamatach fortu Sokolnickiego na Żoliborzu w celu zabezpieczenia przed ewentualnymi zniszczeniami. Zabezpieczono w ten sposób akta sprzed 1600 r. Akta te przetrwały tam do powstania a w listopadzie 1944 r. przewieziono je do Częstochowy skąd latem 1945 r. powróciły do Warszawy.

Zawartość

Wpisy zeznań dokonywanych przez strony w sprawach tzw. niespornych i spornych, wpisy wyroków wydawanych przez sądy w sprawach należących do ich kompetencji, wpisy (oblaty) dokumentów królów i książąt polskich wydawanych dla miast, instytucji wyznaniowych i osób prywatnych, dokumentów związanych z parlamentaryzmem staropolskim (instrukcje poselskie, lauda sejmikowe itd.), dokumentów wystawianych przez osoby prywatne.

Przeprowadzana aktualnie inwentaryzacja ksiąg ziemskich tarczyńskich została podyktowaną koniecznością wycofania inwentarza T. Wierzbowskiego Monumenta Iuris , t, I, zdezaktualizowanego na skutek strat poniesionych przez AGAD w okresie działań wojennych a przygotowanego w 1912 r. Wiadomości w nim zawarte mają charakter bardzo ogólny, ograniczony do tytułu poszczególnych serii ksiąg oraz ich ram chronologicznych. Ponowna inwentaryzacja pokazała, że informacje te nie zawsze odpowiadały rzeczywistej zawartości ksiąg. Występują bowiem rozbieżności zarówno w treści (T.Wierzbowski sklasyfikował I serie jako "Decreta iudicii terrestris in Tarczyn", tymczasem jak wykazała szczegółowa analiza seria ta to zdecydowanie "Inscriptiones" obejmujące w mniejszości sprawy sporne, II serię wobec dominujących spraw spornych, obok których występują również wpisy odnoszące się do spraw niespornych należy pozostawić przy nazwie nadanej przez T. Wierzbowskiego: Decreta iudicii terrrestris in Tarczyn) jak i chronologii. Granice czasowe uległy przesunięciu do roku 1438. Rozszerzone zostały również zapisy dotyczące informacji o zawartościach ksiąg o:

- dokładnie określone terminy i miejsca odbytych roków ziemskich,

- oblaty dokumentów wystawionych przez książąt i królów polskich, instrukcje sejmikowe, konstytucje sejmowe,

- wpisy wyroków sądu króla oraz dokładny opis wyglądu zewnętrznego inwentaryzowanych ksiąg (format księgi, oprawa, ilość kart, karty brakujące, uszkodzone, nie zapisane, składki przestawione).

Informacje dla Użytkownika Udostępnianie - Tak

Zespół nie jest zmikrofilmowany, stan zachowania - dobry.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa. Reprodukowanie jest możliwe po uzyskaniu zgody Archiwum Głównego Akt Dawnych. W tych sprawach należy kontaktować się z Kierownikiem oddziału informacji i udostępniania AGAD.

Jak cytować?

AGAD, Ks. ziem. tarcz.

Opracowanie

Opracowała: mgr V. Urbaniak

Bibliografia

Bielecka J. Wytyczne opracowania ksiąg sądów szlacheckich XIV-XVIII w. (Projekt), maszynopis w AGAD.

Historia państwa i prawa Polski, oprac. J. Bardach, Z. Kaczmarczyk, t. I i II, Warszawa 1964-1966.

Sobol B., Księgi sądowe z obszaru Mazowsza, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zespołach. Archiwa Dawnej Rzeczypospolitej, pod red. J. Karwasińskiej, Warszawa 1973.

Wolff A., Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1381-1835, [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. I, Warszawa 1957

Zawartość Serii: Księgi ziemskie tarczyńskie, seria I Inscriptiones (Acta terrestria Tharczinensia, series I Inscriptiones) 22.1 1438-1579 2 mb (17 j. a)

Charakterystyka i zawartość: Z 31 ksiąg ziemskich tarczyńskich z lat 1438-1659 zachowały się 23, seria I w całości (17 dudek z lat 1438-1579) oraz część serii II (6 ksiąg z lat 1579-1659). W serii I przeważają wpisy dotyczące spraw niespornych wnoszonych z dobrej woli przez osoby zgłaszające się do kancelarii sądowej - wpisy odnoszące się do transakcji, w których przedmiotem była własność ziemska; liczne zapisy dotyczące zaciągania pożyczek, których spłatę zabezpieczono na dobrach; testamenty; przywileje; inwentarze; kwity; dokumenty publiczne; w mniejszych ilościach sprawy sporne. Dlatego wydaje się nam słuszne zastąpienie nazwy "Decreta iudicii terrestris" nadanej przez T. Wierzbowskiego inną: "Inscriptiones".

W księgach 1, 11, 12, 14-17 zdarzają się wpisy terminów grodzkich warszawskich.

Księgi 1 i 2 mają numerowane strony (tylko na nieparzystych znajdują się numery). Pozostałe księgi mają numerowane karty

1 1438-1439, 1445, 1449-1469 Dudka oprawna w brązową skórę, brak grzbietu (wyrwany); s. 1-929; k. 241-248 przemieszane. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (quietationes), obligationes, relationes, decreta; inducta.

Terminy inne: terminy grodzkie warszawskie: k. 18 (1439), k. 60 (1449), k. 678 (1464).

s. 814-821 1386.11.11, Wyszogród Janusz ks. mazowiecki przenosi dobra Jakusza z Radzanowa: miasto Nasielsk oraz część wsi Mokszyce i lokuje na prawo niemieckie - chełmińskie.

Dokument opublikowany: Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, wyd.: W. H. Gawarecki, Warszawa 1827, s. 137-139, nr 21; Dokumenty kujawskie i mazowieckie przeważnie z XIII wieku, wyd. B. Ulanowski, Archiwum Komisji Historycznej, t. IV, Kraków 1887, s. 345, nr. 51

s. 557 po 1454 r., Tarczyn Konrad ks. mazowiecki poleca Michałowi z Brzezia uregulować sprawy posagowe jego sióstr Małgorzaty, Doroty i Elżbiety. s. 14 1439.06.23, Czersk Bolesław ks. mazowiecki potwierdza akt tymczasowego zarządu dóbr Pawła z Prac Janowi Rumowskiemu. 2 1472-1482 Dudka oprawna w brązową skórę; s. 1-765; k. zniszczone: 1-5; k. przemieszane 365, 354. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (quietationes, obligationes), relationes (visiones), decreta; inducta.

s. 355 1461.06.26, Warszawa Konrad ks. mazowiecki potwierdza przekazanie przez Barbarę, Dorotę i Małgorzatę córki Pawła z Parol dóbr leżących w okolicach Tarczyna Trojanowi z Parol za 10 kop gr. pol. s. 452-455 1468.06.26, Warszawa Konrad, Kazimierz, Janusz, książęta mazowieccy przenoszą Januszowi z Lamczewa wsie Leśny młyn i Mirowice na prawo niemieckie. s. 718-721 1468.07.22, Czersk Konrad, Kazimierz, Bolesław, Janusz książęta mazowieccy przenoszą dobra rodzinne w Rambowie, należące do Janusza z Rambowa, prepozyta w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Warszawie na prawo chełmińskie. 3 1482-1491, 1493-1496, 1498 Dudka oprawna w brązową skórę; k. 1-572; k. zniszczone: 64, 115, 300, 540-549; k. przemieszane: 259, 268, 313, 347, 360, 378, 382, 389, 459, 482, 565. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (quietationes, obligationes), relationes (visiones), decreta; inducta.

k. 75-75v 1480.02.17, Warszawa Bolesław ks. mazowiecki nadaje ojcu Rafałowi, opatowi czerwińskiemu immunitet sądowy na dobra zakonu leżące w pow. warszawskim i zakroczymskim. k. 134-134v 1481.06.23, Warszawa Bolesław ks. mazowiecki nadaje Andrzejowi z Praca immunitet sądowy na jego dobra dziedziczne. 4 1500-1510 Dudka oprawna w brązową skórę; k. 1-508; k. niezapisane: 463-464,508; k. zniszczone: 400-420. Na grzbiecie tłoczony napis: Acta Terrestria Tarcinensia Annorum 1500 ad 1510 Ex Dissolutis Compacta. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (quietationes), decreta, relationes (protestationes); inducta.

5 1506-1508, 1509 Dudka oprawna w brązową skórę pęknietą w górnej części; k.1-452; k. zniszczone: 442. Na grzbiecie tłoczony napis: Acta Terrestria Tarcinensia Anni 1506 Ex Dissolutis Compacta. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (obligationes, quietationes), relationes (visiones, protestationes), decreta; inducta.

k. 92-94v 1471.08.01, Różan Bolesław ks. mazowiecki nadaje Mikołajowi Drużbicowi wieś Zastowo. k. 325-325v 1478.06.20, Warszawa Bolesław ks. mazowiecki nadaje Pawłowi Sobolowi z Czarnej Woli wieś "Moglno" [=Modlin] koło Zakroczymia. 6 1510-1515, 1517, 1518 Dudka oprawna w brązową skórę zniszczona na grzbiecie; k. 1-583; k. przemieszane: 77, 80. Na grzbiecie tłoczony napis: Acta Innorum Terrestria Tarcinensia 1511 et 1518 Ex Dissolutis Compacta. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (obligationes, quietationes), relationes (visiones, protestationes), decreta; inducta.

k. 89-90 1473.10.18, Warszawa Bolesław ks. mazowiecki nadaje dobra Rembertów Michałowi z Kopany skarbnikowi. k. 452-452v 1488.02.25, Warszawa Bolesław, Janusz ks. mazowieccy nadają Stanisławowi z Kośmina immunitet sądowy na terenie jego dóbr dziedzicznych. 7 1521-1526, 1528 Dudka oprawna w brązową skórę; k. 1-433; k. niezapisane: 432, 433; k. przemieszane: 71, 73. Na grzbiecie tłoczony napis: Acta innorum Terrestriae Tarcinensia Annorum 1521 et 1527 Ex Dissolutis Compacta. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (obligationes, quietationes), relationes (visiones, protestationes), decreta; inducta.

k. 71-72 1481.05.01, Łomża Bolesław ks. mazowiecki nadaje Wojciechowi z Petrykozy immunitet sądowy na jego dobra dziedziczne. 8 1527-1531 Dudka oprawna w brązową skórę; k.1-406; k. zniszczone: 358-359; k. niezapisane: 406. Na grzbiecie tłoczony napis: Acta Tarcinensia Terrestria Annorum 1527 et 1531 Ex Dissolutis Compacta. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (obligationes, quietationes), relationes (visiones, protestationes); inducta.

k. 392v-393 1525.01.16, Warszawa Janusz ks. mazowiecki nadaje Marcinowi Pieczon przywilej na młyn na rzece Rządzy w pobliżu osady Stanisławowo. k. 301-302 1526.08.05, Błonie Anna, ks. mazowiecka potwierdza transakcją wykupu pod zastaw przez Baltazara Szymoszarskiego lekarza książęcego i jego żonę Dorotę z Mrokowa zapisu na dobrach Wawrzyszew na rzecz Mikołaja Reguły z miejscowości Komorniki. k. 302v-303 1509.06.02 Stanisław i Janusz zatwierdzają przekazanie dóbr Buraków, Komorniki i części w Regułach (w ziemi tarczyńskiej) przez Jana z Reguł rajcę krakowskiego, doktora medycyny na rzecz jego syna Mikołaja. k. 353v-354v 1531.01.07, Piotrków, na sejmie generalnym Zygmunt Stary, król polski nakazuje w sprawie pozwania Jerzego Kobylskiego przez Barbarę Skoruthę o odebranie mu wsi Młochów i Daniewice, aby do czasu przybycia na Mazowsze Mikołaja Szydłowieckiego, kasztelana sandomierskiego i podskarbiego wielkiego, uprawnionego przez króla do rozstrzygnięcia tej sprawy, Jerzy Kobylski miał zapewnione spokojne posiadanie tychże wsi.

Dekret królewski w tej sprawie z dnia 1531.03.16, w Krakowie: MRPS, Pars IV, Vol. 2, nr 16004.

k. 303-305 1526.01.05, Warszawa Janusz, ks. mazowiecki zatwierdza rozstrzygnięcie sporów pomiędzy Małgorzatą z Crethkowa, jej córką Małgorzatą z Żukowa i wnukami a Mikołajem Regułą, mieszczaninem krakowskim w sprawie dóbr Komorniki i Wola Komornicka w ziemi warszawskiej oraz dóbr Łowiczek, Łowkowice i Święte w pow. brzeskim na Kujawach. 9 1532-1537 Dudka oprawna w brązową skórę, lekko uszkodzona na grzbiecie; k. 1-585; k. uszkodzone: 222, 223; k. niezapisane: 110v, 585. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (obligationes, quietationes), relationes (visiones, protestationes), decreta; inducta.

10 1538-1545, 1548-1549 Dudka oprawna w brązową skór, zniszczona w dolnej części grzbietu; k. 1-1187. Na grzbiecie tłoczony napis: Acta Terrestria Varsaviensia Annorum 1538 et 1549 Ex Dissolutis Compacta. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (quietationes, obligationes), relationes (visiones, protestationes), decreta; inducta.

11 1550-1554 Dudka oprawna w brązową skórę, uszkodzona w górnej części grzbietu; k. 1-649; k. niezapisane: 648-649. łac.

Księgi ziemskie tarczyńskie. Seria I Inscriptiones (quietationes, obligationes), relationes (visiones, protestationes), decreta; inducta.